Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski · zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (2024)

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (1)

Spis treści

BROKER INFORMACJI – BROKER

INNOWACJI – BROKER WIEDZY

Anna SEWERYN: Książka elektroniczna jako

przestrzeń projektowa w grafice komputerowej .............. 3

Sebastian Dawid KOTUŁA – Ustalanie pól

badawczych informatologii jako metoda określania

przedmiotu jej badań – założenia koncepcyjne ............. 16

Paweł MARZEC, Dominik Mirosław

PIOTROWSKI – Narzędzie analityczne

Lighthouse w ocenie jakości wybranych serwisów

internetowych bibliotek akademickich w Polsce ........... 25

Agnieszka MŁODZKA-STYBEL – Wyszukiwanie

informacji dziedzinowej z zastosowaniem

multiwyszukiwarki fasetowej ........................................ 47

Jacek TOMASZCZYK – Menedżer bibliogafii

jako narzędzie cyfrowego humanisty ............................ 60

KSZTAŁCENIE

Karol MAKLES, Renata FRĄCZEK – Informacja

w instytucjach e-społeczeństwa ..................................... 74

Contents

INFORMATION BROKER – INNOVATION

BROKER - KNOWLEDGE BROKER

Anna SEWERYN: E-book as a design space in

computer graphics ............................................................ 3

Sebastian Dawid KOTUŁA – Indicating the

research fields of information science as a method

of determining the subject of its research –

conceptual assumptions ................................................. 16

Paweł MARZEC, Dominik Mirosław

PIOTROWSKI – Lighthouse analysis tool in

websites quality assessment of selected academic

libraries in Poland .......................................................... 25

Agnieszka MŁODZKA-STYBEL – Searching

domain-oriented resources with a faceted search

engine ............................................................................. 47

Jacek TOMASZCZYK – Reference Manager as a

Tool for a Digital Humanist ........................................... 60

EDUCATION

Karol MAKLES, Renata FRĄCZEK – Information

in e-goverment ............................................................... 74

2 PRAKTYKA I TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ I TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 24

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (2)

Książka elektroniczna jako przestrzeń projektowa…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 3

Anna SEWERYN Uniwersytet Śląski, KATOWICE

KSIĄŻKA ELEKTRONICZNA JAKO PRZESTRZEŃ PROJEKTOWA W GRAFICE

KOMPUTEROWEJ

Książki elektroniczne stanowią obecnie integralny i w coraz większym stopniu

autonomiczny segment rynku wydawniczego, charakteryzujący się dużą

różnorodnością form, technik i funkcji – co znajduje odzwierciedlenie także na

płaszczyźnie ich estetyki. W praktyce najczęściej spotyka się trzy uogólnione modele

e-booków: książkę zdigitalizowaną, e-book będący wersją wariantową (towarzyszącą

edycji drukowanej) oraz publikacje typu born-digital. Każda z tych form wiąże się z

nieco innym podejściem w zakresie projektowania graficznego. Niezależnie od

sposobu zapisu – tradycyjnego czy cyfrowego – książka dobrze zaprojektowana to

taka, w której treść, tekst i forma graficzna stanowią spójną, harmonijnie

skomponowaną całość, dostosowaną do uwarunkowań technologicznych oraz

wspierającą percepcję i recepcję treści. Kwestie związane z estetyką książki mają

charakter w dużej mierze uniwersalny – wiele zasad wypracowanych na potrzeby

edytorstwa tradycyjnego zachowuje aktualność również w odniesieniu do książki

elektronicznej. W przypadku e-booków szczególnie ważne są fizjologiczne

uwarunkowania procesów lektury. Wykorzystanie technik i narzędzi grafiki

komputerowej niewątpliwie usprawnia procesy związane z projektowaniem książek –

w tym publikacji elektronicznych.

E-book as a design space in computer graphics. E-books are now an integral and

increasingly autonomous segment of the publishing market, characterized by a wide

variety of forms, techniques and functions – which is also reflected in their aesthetics.

In practice, three general models of e-books are most common: a digitized book, an e-

book as a variant version (to a printed edition) and the born-digital publications.

Each of these forms is associated with a slightly different approach to graphic design.

Regardless of the method of recording – traditional or digital – a well-designed book

is one in which the content, the text and the graphic form constitute a coherent,

harmoniously composed entirety, adapted to technological conditions and aimed at

supporting the perception and reception of the content. Issues related to book

aesthetics are essentially universal – many principles developed for the needs of

traditional editing remain valid also in relation to electronic books. In the case of

e-books, physiological determinants of reading processes are particularly important.

The use of techniques and tools of computer graphics undoubtedly improves the

processes related to the design of books – including electronic ones.

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (3)

Książka elektroniczna jako przestrzeń projektowa…

4 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

Wraz z rozwojem technologii informacyjno-komunikacyjnych w zasadniczy sposób

usprawnione zostały procesy tworzenia, gromadzenia, przetwarzania i udostępniania

informacji – tzw. rewolucja cyfrowa, obejmująca swym zakresem w zasadzie wszystkie

obszary ludzkiej aktywności, nie ominęła również rynku wydawniczego. Świat książki

stosunkowo długo pozostawał sceptyczny wobec komputeryzacji – początkowo nowoczesne

technologie wykorzystywane były na ogół narzędziowo, raczej jako wsparcie działań

związanych z przygotowaniem książki do druku i jej promocji, niż jako realna alternatywa dla

tradycyjnej postaci papierowego kodeksu. Pierwsze e-booki traktowane były jako

technologiczne nowinki, modne ciekawostki, którym wprawdzie przyglądano się z

autentycznym zainteresowaniem, lecz jednocześnie nie bez zastrzeżeń, związanych chociażby

z ich dostępnością, ceną, barierami technicznymi czy psychospołecznymi. Z czasem

pojawiały się coraz bardziej wydajne formaty1, programy i urządzenia (nośniki, czytniki,

technologie sieciowe, w tym mobilne), umożliwiające wygodne i efektywne użytkowanie

e-booków. Stopniowo poszerza się również oferta tekstów dostępnych w postaci cyfrowej,

rozwijają się i różnicują ich kanały dystrybucji: witryny księgarń internetowych, strony

domowe wydawnictw, biblioteki cyfrowe, repozytoria i różnego rodzaju wyspecjalizowane

serwisy i portale (zob. np. [12]; [30]). Obecnie publikacje cyfrowe postrzegane są jako

integralny i w coraz większym stopniu autonomiczny segment rynku książki. Jako takie nie

pozostają bez wpływu na charakter i dynamikę produkcji wydawniczej en masse2. O ich

upowszechnieniu zdają się decydować czynniki dwojakiego rodzaju. Z jednej strony,

niebagatelny jest wpływ możliwości technologicznych i wynikających z nich cech

właściwych tylko książce elektronicznej – sytuacja przypomina rewolucję Gutenberga:

wprowadzanie druku na rynku z dobrze funkcjonującą produkcją rękopisów. Pod względem

designu można bowiem zauważyć pewne podobieństwo w rozwoju książki cyfrowej do

etapów wprowadzania druku: inkunabuły w swojej budowie i wizualnej realizacji najpierw

powielały rozwiązania graficzne stosowane w manuskryptach, a dopiero z upływem czasu

stopniowo wypracowywano strukturę właściwą dla druków, odpowiadającą możliwościom

nowego medium przekazu. Ewolucyjny charakter zmian obserwuje się również współcześnie

w odniesieniu do sytuacji e-booków, przy czym cechami specyficznymi dla dzisiejszego

rynku książki są wielość i heterogeniczność, współistnienie i wzajemne przenikanie się

różnych rozwiązań, paradoks jednoczesnych tendencji do unifikacji i indywidua-

lizacji/personalizacji. Jednocześnie obserwowane współcześnie zmiany mieszczą się w sferze

mentalności czytelników i mają ścisły związek z kształtowaniem się nowego rodzaju potrzeb

1 Największą popularność mają obecnie formaty: PDF, HTML (obydwa to formaty dość uniwersalne, o szerokim

zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników

e-booków) oraz DjVu (wciąż dość często wykorzystywany w bibliotekach cyfrowych). 2 Świadczą o tym m.in. systematycznie publikowane raporty Biblioteki Analiz z cyklu „Rynek książki w Polsce”

– zob. zwłaszcza tomy „Wydawnictwa” i „Dystrybucja”, np. [10], [11].

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (4)

Książka elektroniczna jako przestrzeń projektowa…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 5

komunikacyjnych i odmiennych od dotychczasowych typów zachowań informacyjnych –

zwłaszcza ludzie młodzi, wychowani w tzw. kulturze instant, są coraz bardziej

przyzwyczajeni do korzystania z kultury za pośrednictwem środków elektronicznych.

Dystansując się od formułowanych częstokroć poglądów wieszczących niechybny

zmierzch epoki książki drukowanej (zob. np. [8]; por. [27])3, nietrudno dziś wskazać co

najmniej kilka obszarów rynku wydawniczego, w obrębie których książki elektroniczne mają

status porównywalny do edycji papierowych, a nawet zyskały pozycję dominującą (zob. [9]).

Dotyczy to zwłaszcza wydawnictw informacyjnych, takich jak: bibliografie, encyklopedie,

słowniki czy publikatory urzędowe, w tym zbiory aktów prawnych. Z biegiem czasu coraz

większe jest znaczenie mediów elektronicznych na rynku prasy oraz publikacji naukowych

(zarówno w odniesieniu do czasopism, jak i istotnej części tzw. monografii, czyli

wydawnictw zwartych) i edukacyjnych. Nieco mniej „podatna” na cyfryzację, głównie ze

względu na nawyki czytelnicze i walory kulturowe, zdaje się być literatura piękna – choć i w

tym obszarze piśmiennictwa książka elektroniczna pozyskuje coraz większe grono

zwolenników, zarówno wśród wydawców, jak i czytelników.

W piśmiennictwie występują różne definicje książki elektronicznej, zależnie od tego,

jakie jej cechy uzna się za dystynktywne. Jedną z bardziej uniwersalnych, a jednocześnie

całościowych wykładni proponuje Małgorzata Sopyło ([35], s. 14-15), według której e-book

rozumiany jest jako „treść (tekst, także hipertekst, wzbogacony ewentualnie o statyczny bądź

ruchomy obraz, dźwięk, system wyszukiwawczy i nawigacyjny) wprowadzona do pamięci

komputera, zapisana w pliku o odpowiednim formacie, dystrybuowana za pomocą dysków

optycznych, pamięci przenośnych (dyski twarde, pamięci flash) lub sieci komputerowych,

możliwa do odczytania za pomocą określonego oprogramowania zainstalowanego w

urządzeniu komputerowym (komputer PC, komputer ręczny klasy PDA, czytnik e-książek

czy nowoczesny telefon) i nawiązująca do tradycyjnego rozumienia książki”. Sopyło podaje

ponadto przykłady wyrażeń bliskoznacznych, takie jak szersza znaczeniowo klasa publikacji

elektronicznych (obejmująca różne dokumenty w formie cyfrowej – oprócz książek

elektronicznych także elektroniczne czasopisma, bazy danych, katalogi, programy i gry

3 W wizji nakreślonej przez Michio Kaku [15] książka przyszłości to po prostu wyświetlacz, podobnie jak

propozycja okularów Google. Z takim wyobrażeniem koresponduje opinia artysty Guy’a Laremee, który

wykorzystuje książki jako tworzywo rzeźbiarskie, twierdząc, że „Cultures emerge, become obsolete, and are

replaced by new ones. With the vanishing of cultures, some people are displaced and destroyed. We are currently

told that the paper book is bound to die. The library, as a place, is finished […].Contemporary art seems to have

forgotten that there is an exterior to the intellect. I want to examine thinking, not only »what« we think, but

»that« we think. So I carve landscapes out of books and I paint romantic landscapes. Mountains of disused

knowledge return to what they really are: mountains. They erode a bit more and they become hills. Then they flatten

and become fields where apparently nothing is happening. Piles of obsolete encyclopedias return to that which does

not need to say anything, that which simply IS. Fogs and clouds erase everything we know, everything we think we

are” [25].

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (5)

Książka elektroniczna jako przestrzeń projektowa…

6 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

komputerowe) oraz pojęcia o węższym polu semantycznym: książka multimedialna (e-book

wykorzystujący różne formy przekazu informacji), książka online/internetowa (tj. dostępna w

sieci), hiperksiążka (oparta na nielinearnej strukturze hipertekstu), książka interaktywna

(współtworzona przez wielu autorów) i książka wizualna (jako wierne odwzorowanie cyfrowe

książki rękopiśmiennej lub drukowanej, z zachowaniem cech oryginalnej szaty graficznej).

Rynek e-książki cechuje się zatem dużą różnorodnością form, technik i funkcji.

W praktyce mamy najczęściej do czynienia z kilkoma uogólnionymi modelami

e-booków. Pierwszy z nich można określić jako książka zdigitalizowana – tj. taka, która

pierwotnie miała tradycyjną formę analogową, a wersja elektroniczna jest jej wersją wtórną,

cyfrowym surogatem. Zadaniem książki zdigitalizowanej jest przede wszystkim rozszerzenie

i ułatwienie dostępu do publikacji, bądź to poprzez umożliwienie wglądu do dzieł dotąd

trudno dostępnych (np. rękopisów, starych druków, cymeliów), bądź też zwiększenie

komfortu korzystania z tekstów (literackich i nieliterackich). Podstawową zaletą tego modelu

e-booka jest szybki czas pozyskania danych, uniezależnienie aktu lektury od miejsca

przechowywania oryginału, a także nowe możliwości nawigowania, wynikające choćby z

wykorzystania technik automatycznego rozpoznawania tekstu. Istotną kwestią jest ponadto

coraz bardziej praktyczny charakter i ergonomia elektronicznego nośnika informacji – lekkie

czytniki, często zastępowane ostatnio przez wielofunkcyjne urządzenia mobilne typu tablet

czy smartfon4, znakomicie sprawdzają się np. w podróży. Taki e-book pod względem projektu

graficznego na ogół nie różni się od swojego drukowanego pierwowzoru.

Drugi model e-booka odnosi się do przypadku książek publikowanych równolegle w

wersji tradycyjnej i elektronicznej5 (tę metodę wybierają często wydawcy książki naukowej).

Jedna z tych edycji – wciąż częściej ta drukowana – stanowi wówczas wersję podstawową,

referencyjną, druga zaś – na ogół elektroniczna – albo służy rozszerzeniu zasięgu

czytelniczego dzieła, albo stanowi rodzaj jego reklamy (niekiedy jest przy tym dostępna

czasowo lub w okrojonej wersji). W odróżnieniu od książki zdigitalizowanej, książka

elektroniczna traktowana jako wersja wariantowa może, choć nie musi, mieć szatę graficzną

odmienną niż wersja papierowa – np. może zakładać konwersję zapisu linearnego na

hipertekst, zezwalać w mniejszym lub większym stopniu na personalizację formatowania,

obejmować inne niż wersja podstawowa, często bogatsze, materiały ilustracyjne itp.

4 O zakresie ich wykorzystywania świadczą wyniki badań czytelnictwa – zob. [24].

5 Szczególnym przypadkiem jest tzw. książka konwergencyjna, o której Michał Zając pisze, że może być

„otwartym formatem, w którym narracja stanowiłaby w dalszym ciągu podstawę, tyle, że papier/druk nie

domykałby jej. Książka taka (w sensie nośnika) stanowiłaby centrum, od którego mogłaby rozpoczynać się dalsza

przygoda. Czytelnik miałby do czynienia z szeregiem medialnych »rozszerzeń« narracji (nie: »wersji«, jak to

bywa obecnie). Część z owych rozszerzeń zakładałaby z definicji aktywność intelektualną i KREATYWNOŚĆ

czytelnika/użytkownika” [38].

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (6)

Książka elektroniczna jako przestrzeń projektowa…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 7

Inna jest specyfika książki tworzonej bezpośrednio w wersji elektronicznej jako jedynej i

docelowej (powstałe w ten sposób obiekty określane są często angielskojęzycznym mianem

born-digital). Taka metoda publikacji pozwala w pełni wykorzystać swoiste cechy e-booków:

elastyczność formy, rozbudowywaną według uznania, wielowarstwową hipertekstowość,

wygodny system nawigacyjny i wyszukiwawczy (z wykorzystaniem metadanych jako

narzędzi opisu treści), rozmaite techniki ułatwiające odbiór informacji (w tym możliwość

automatycznego odtwarzania tekstu za pomocą dźwięku), opcje aktualizacji treści czy

uzupełniania ich przy wykorzystaniu źródeł pomocniczych. Współczesna książka

elektroniczna może być wzorowana na publikacjach tradycyjnych – wówczas procesy

związane z jej projektowaniem nie różnią się w swej istocie od przygotowania do druku książki

tradycyjnej. E-book może jednak również być w mniejszym lub większym stopniu

adaptowalny do potrzeb i oczekiwań czytelnika, któremu można zapewnić możliwość

decydowania o wielu parametrach technicznych publikacji, np.: wielkości marginesów,

interlinii, kroju i stopniu pisma (fontów), doborze kolorów i kontrastu, stosowaniu

elektronicznych zakładek, a nawet o sposobie lektury – linearnym lub hipertekstowym.

Dochodzi wówczas do zacierania się tradycyjnych ról autora, wydawcy, redaktora – każdą z

nich może przejmować czytelnik. Inaczej jest także zorganizowana dystrybucja książki

elektronicznej – i dotyczy to nie tylko kwestii związanych z zapewnieniem sprawnego

systemu płatności czy zarządzania prawami autorskimi. Możliwe staje się np. opracowanie

książki spersonalizowanej, przygotowywanej na potrzeby konkretnego czytelnika/klienta, w

wybranym przez niego nakładzie. Zagadnieniem niejako osobnym, aczkolwiek istotnym w

kontekście społecznych kontekstów funkcjonowania e-booków, jest problematyka

elektronicznego samopublikowania oraz zjawisk pokrewnych, takich jak samoarchiwizacja,

blogging, druk na żądanie czy tzw. vanity publishing, czyli sytuacja, w której wydawca

odpowiada jedynie za organizacyjno-techniczną stronę procesu publikacji, a autor pokrywa

wszystkie koszty i ponosi całkowitą odpowiedzialność za wytworzone dzieło (zob. [5]). Z

kolei dla osób przyzwyczajonych do życia w świecie atomów, które mają swój ciężar, wagę,

kolor i zapach, wartością jest możliwość drukowania książek pierwotnie elektronicznych –

albo przez wydawcę (druk na żądanie, z opcją uaktualniania lub personalizacji treści), albo

przez samego czytelnika (umożliwiają to np. takie urządzenia, jak Espresso Book Machine

[6], ale także popularne domowe drukarki).

Książka rozumiana jako opublikowane dzieło, czyli graficzny zapis myśli ludzkiej

utrwalony na dowolnym – a więc także elektronicznym – nośniku umożliwiającym

przechowywanie i rozpowszechnianie, ze swej natury stanowi zjawisko z pogranicza

komunikacji werbalnej (tekstowej) i kultury wizualnej. W zależności od perspektywy

badawczej, może być analizowana i interpretowana na różnych poziomach: w odniesieniu do

sfery znaczeń konstytuowanych przez treści zapisane na określonym nośniku i ich funkcje

społeczne, na poziomie materializacji (książka jako pewna konwencjonalna, uwarunkowana

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (7)

Książka elektroniczna jako przestrzeń projektowa…

8 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

kulturowo forma wydawnicza, o mniej lub bardziej typowych cechach formalnych,

podlegająca określonym procesom fizycznym i biochemicznym), jako jedna z kluczowych

kategorii kultury, o wymiarze metafizycznym, i wreszcie – jako obiekt artystyczny, efekt

twórczych przedsięwzięć podejmowanych zarówno przez autora, jak i inne osoby

zaangażowane w proces wydawniczy – w tym przez grafika. „Relacje między obrazem a

tekstem, między grafiką a formą materialną oraz możliwościami odczytywania w różnych

kontekstach tekstu lub obrazu – pisze Jolanta Gwioździk [13] – skłaniają do przedefiniowania

pojęcia współczesnej książki, traktowanej obecnie zarówno jako nośnik pamięci, jak i środek

artystycznego wyrazu. Książka wówczas przestaje być »opakowaniem« dla warstwy

werbalnej, lecz staje się równoprawną formą sztuki wizualnej. Takie ujęcie książki – jako

pełnego, kompleksowego pomysłu artystycznego, z akcentowaniem związku słowa z

wizualnym jego obrazem – wymaga potraktowania obrazu i tekstu jako integralnej,

artystycznej całości”. Zespół zagadnień określanych współcześnie mianem „sztuki książki”

lub „estetyki książki” stanowi zatem bogate pole badawcze, interesujące zarówno z punktu

widzenia bibliologii (nauki o książce)6, jak i historii czy teorii sztuki (np. [34]) – w pewnych

aspektach w sferze wysokoartystycznej (w szczególności w stosunku do tzw. książki

artystycznej), a w każdym jednostkowym przypadku książki przygotowywanej do

opublikowania – w kategoriach sztuki użytkowej.

Niezależnie od formy i sposobu zapisu – tradycyjnego czy cyfrowego – książka dobrze

zaprojektowana to taka, w której treść, tekst i forma graficzna (typografia, ilustracje) stanowią

spójną, harmonijnie skomponowaną całość. Analogicznie do funkcji, jaką pełni realizacja

typograficzna w edytorstwie tradycyjnym, estetyka wydania książki elektronicznej przekłada

się wyraźnie na jej użyteczność, rzutując na odbiór zapisanych w niej treści. Wiąże się to z

odpowiedzialnością redakcji technicznej za opracowanie takiej szaty graficznej książki, która

będzie wzmacniać autorski przekaz zawarty w komunikacie, a tym samym wspierać zarówno

jego percepcję, jak i recepcję treści (por. [3]; [4]; [26]; [28]; [36]; [37]). Rola kompetentnego,

wprawnego grafika jest w tym kontekście nie do przecenienia. Kwestie związane z estetyką

książki mają przy tym charakter w dużej mierze uniwersalny – w tym sensie, że wiele zasad

wypracowanych na potrzeby edytorstwa tradycyjnego zachowuje aktualność również w

odniesieniu do książki elektronicznej, zwłaszcza takiej, która ma charakter statyczny (np.

publikowana jest jako PDF, w opozycji do bardziej dynamicznych projektów zbliżonych do

stron internetowych). W przypadku e-booków niebagatelne znaczenie mają rzecz jasna

aspekty technologiczne, ale nie mniej ważne są fizjologiczne uwarunkowania procesów

czytania – ekrany przecież męczą oczy szybciej niż papier, a sama lektura trwa na ogół nieco

dłużej.

6 Zob. np. publikacje autorstwa lub pod redakcją M. Komzy ([18]; [19]; [20]; [21]; [22]; [23]), a także innych autorów

(np. [14]; [16]).

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (8)

Książka elektroniczna jako przestrzeń projektowa…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 9

I tak, istotnym zadaniem jest już samo rozplanowanie kompozycji publikowanego tekstu,

ułatwiające użytkownikom sprawną identyfikację poszczególnych elementów struktury

książki – rozdziałów, akapitów, materiałów uzupełniających tekst główny (w tym: przypisów,

tablic, ilustracji, aneksów, bibliografii załącznikowej) oraz części informacyjno-

pomocniczych (do których zaliczają się: słownik wykorzystanych terminów, wykazy:

skrótów, tablic, ilustracji, spisy treści, streszczenia, paginacja, żywa pagina, indeksy)7. Ich

hierarchia, uporządkowanie i lokalizacja w obrębie publikacji mogą zostać podkreślone

poprzez użycie odpowiedniego układu (layoutu), prawidłowy dobór oraz zróżnicowanie kroju

i stopnia pisma, zastosowanie numeracji, umiejętne wykorzystanie kolorów8 (por. [35, s. 50-

54]. Optymalne formatowanie i ustrukturyzowanie tekstu nadaje mu optymalną czytelność, a

przez to ułatwia efektywną percepcję treści. Ze względu na specyfikę procesu czytania,

realizowanego poprzez sakkadowe ruchy gałek ocznych i ich fiksacje na określonych partiach

tekstu, ważne jest np. takie zaprojektowanie wymiarów kolumny, które minimalizowałoby

konieczność tzw. regresji, czyli powracania do fragmentów już przeczytanych. „Zbyt wąska

kolumna (40-60 mm) – stwierdza Karol Głombiowski [7, s. 52] – denerwuje czytelnika,

ponieważ zbyt często przenosi i rozrywa wyrazy. Szeroka kolumna (ok. 140 mm) jest raczej

męcząca dla oka i zmniejsza szybkość czytania. Za najodpowiedniejszą do swobodnej lektury

uznaje się zazwyczaj kolumnę szerokości ok. 90 mm”. W odniesieniu do tekstów

elektronicznych, zamiast szerokości kolumny mierzonej w centymetrach, optymalną długość

wiersza najczęściej określa się podając liczbę znaków pisma – zwykle 50–75 znaków licząc

ze spacjami (tj. około 10–12 słów). Taką szerokość kolumny tekstu można uznać za

„przyjazną dla oka” – w tym sensie, że nie zakłóca naturalnych procesów fizycznych

związanych z czytaniem. Z kolei krój i rozmiar pisma nie tylko decydują o czytelności tekstu,

ale – odpowiednio dopasowane do charakteru tekstu – dają „sposobność wzmocnienia siły

jego wyrazu” [7, s. 52]. Dla książek literackich, a także podręczników i książek naukowych

na ogół zaleca się przy tym zastosowanie czcionek/fontów szeryfowych, mających cechy

antykwy renesansowej lub barokowej, podczas gdy na potrzeby stron www i w pismach o

charakterze formalnym częściej sięga się po kroje bezszeryfowe. Nie mniej ważne są kwestie

związane ze świadomym operowaniem tzw. światłem, wyznaczanym ilością niezadrukowanej

powierzchni w formie marginesów, odstępów między znakami (kerning i tracking) oraz

wierszami (interlinia), a także uzyskiwanej poprzez odpowiednią jasność i kontrastowość

zastosowanych fontów. Światło w tekście, by użyć obrazowej metafory, to swoista

„przestrzeń na »oddychanie« […], równie ważna, jak ogrody, parki i inne niezabudowane

miejsca ważne są dla gęsto zaludnionych metropolii” [29]. Warto ponadto posiłkować się

7 Zgodnie z normą PN-78/N-01222 Kompozycja wydawnicza książki.

8 W odniesieniu do publikacji odczytywanych z ekranów elektronicznych zaleca się np. umieszczanie tekstu w

ciemnych kolorach na jasnym tle (niekoniecznie w układzie: czerń i biel) – okazjonalnie można stosować

wyróżnienia w postaci jasnego tekstu na ciemnym tle, ale raczej w przypadku krótkich fragmentów tekstu.

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (9)

Książka elektroniczna jako przestrzeń projektowa…

10 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

wiedzą dotyczącą ogólnych zasad kompozycji graficznej, wedle których wykorzystanie

symetrii, a także linii pionowych i poziomych nadaje projektom statyczny, stonowany,

poważny, niekiedy wręcz konserwatywny wygląd, zaś wrażenie dynamiki potęgowane jest

przez układ z zastosowaniem skosów.

Podobnie jak w opracowaniu publikacji drukowanych, tak i w przypadku e-booków

należy z umiarem i wyczuciem dobierać typograficzne środki wyrazu składające się na

estetykę publikacji, aby zapobiec zjawisku tzw. hałasu wizualnego. Uniwersalne wskazówki

w tej materii obejmują m.in. zalecenie stosowania niezbyt urozmaiconej, odpowiednio

kontrastowej palety kolorów, sięgania po ograniczoną liczbę przejrzystych krojów pisma, nie

przestylizowanych przesadną ornamentyką, a także właściwe, konsekwentne i oszczędne

operowanie systemem wyróżnień w tekście. Elektroniczny nośnik e-booka dodatkowo

stwarza projektantowi graficznemu specyficzne pułapki, nieznane wydawcom książki

analogowej. Mogą one wynikać z różnych czynników, np. z technicznych możliwości

animowania tekstu (wszelkiego rodzaju „mrugania”, połyskiwania, migotania itp.), z

nawyków czytelniczych użytkowników sieci (przykładowo, podkreślenia w tekście,

zwłaszcza w połączeniu z niebieskim kolorem czcionki, powinny być zarezerwowane

wyłącznie dla oznaczenia hiperłączy), czy też działań związanych z dostosowaniem tekstu do

wymogów osób ze szczególnymi potrzebami (np. zalecenie niezastępowania tekstu jego

obrazem zapisanym w formacie graficznym, takim jak jpg czy png – co zaburza efektywność

programów do automatycznego odczytu tekstu).

Istotną rolę w odbiorze treści publikacji odgrywają różnego rodzaju materiały

ilustracyjne – zarówno znane z tradycyjnych książek rysunki, ryciny, zdjęcia, mapy, wykresy,

infografiki, tablice, tabele itp., jak i specyficzne dla komunikacji elektronicznej multimedia

(np. filmy, podcasty czy animowane ikony). Mogą one pełnić funkcję wyłącznie ozdobną,

często jednak są istotnym nośnikiem informacji, uzupełniającym lub objaśniającym test

słowny; w przypadku beletrystyki (choć nie tylko) rola ilustracji może polegać na pobudzaniu

wyobraźni lub inspirowaniu pożądanych skojarzeń [35, s. 52]. Wszelkie materiały

komplementarne wobec tekstu powinny być z nim zharmonizowane zarówno pod względem

merytorycznym, jak i pod względem wizualnym; odpowiednio dobrane, przygotowane i

ujednolicone graficznie, nie rywalizują wówczas z tekstem o uwagę czytelnika, lecz ten tekst

dopełniają, podnosząc jego wartość informacyjną i wzbogacając go estetycznie.

Rozmieszczenie tych elementów na stronie, ich wielkość oraz relacje z tekstem9 nierzadko

decydują o wizualnej tożsamości książki – i o ile, zgodnie z utartym powiedzeniem, dobry

obraz jest wart więcej niż 1000 słów, to źle dobrane ilustracje mogą zakłócić komunikację z

czytelnikiem, zobojętniając lub wręcz zniekształcając sens informacji wyrażonych w tekście

9 Ilustracje ściśle związane z tekstem warto umieszczać w bliskim sąsiedztwie fragmentów, do których się

odnoszą – co ułatwia percepcję informacji, wspomagając tzw. sakkady integrujące.

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (10)

Książka elektroniczna jako przestrzeń projektowa…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 11

[1, s. 126-153]. Kluczem wydaje się być równowaga pomiędzy kreatywnością a zdrowym

rozsądkiem.

Częściami książki o szczególnym znaczeniu są okładka i obwoluta. Jako narzędzia

pierwszego kontaktu czytelnika z tekstem stanowią one istotny komponent marketingu

wydawniczego – strategiczny element promocji książki, swoiste zaproszenie do lektury.

Komunikat słowny prezentowany na okładce, nierzadko dopełniony przekazem ikonicznym,

ma cechować się wysokim potencjałem informacyjnym, umożliwiającym zwrócenie uwagi na

zawartość książki, a zarazem powinien być spójny z ogólną koncepcją graficzno-edytorską

publikacji [2, s. 54−55].

Wykorzystanie technik i narzędzi grafiki komputerowej niewątpliwie usprawnia procesy

związane z projektowaniem książek – w tym publikacji elektronicznych – i podnosi komfort

pracy redaktora technicznego. Szczególnego znaczenia nabiera w tym kontekście dostęp do

oprogramowania przeznaczonego do projektowania, składu i łamania tekstu (DTP). Na rynku

dostępne są zarówno w pełni profesjonalne narzędzia komercyjne, jak i może mniej

efektywne, ale za to bezpłatne programy przeznaczone głównie dla nieprofesjonalistów. Od

lat najbardziej popularnym profesjonalnym narzędziem do DTP jest komercyjny10

program

Adobe InDesign, obejmujący rozbudowany zestaw zaawansowanych funkcji

umożliwiających projektowanie i tworzenie różnego rodzaju publikacji przeznaczonych

zarówno do druku, jak i do rozpowszechniania cyfrowego – znakomicie nadający się zatem

do opracowania książek elektronicznych. Na ocenę funkcjonalności InDesigna nie pozostaje

bez wpływu jego ścisła integracja z innymi programami graficznymi oferowanymi przez

firmę Adobe (m.in. Photoshop, Illustrator, Acrobat) – łącznie tworzą one kompleksowy,

wszechstronny pakiet aplikacji redaktorsko-wydawniczych, ceniony przez profesjonalistów.

Jako przykłady innych aplikacji komercyjnych o zbliżonych funkcjonalnościach warto

wymienić QuarkXPress, Microsoft Publisher czy Affinity Publisher11

. Dla mniej

zaawansowanych użytkowników, sporadycznie realizujących niezbyt skomplikowane

projekty z zakresu DTP wystarczający może okazać się program nieodpłatny, np. Scribus,

dostępny na zasadzie wolnego oprogramowania (o otwartym kodzie źródłowym) na licencji

GNU GPL12

. Przydatne mogą być także edytory wyspecjalizowane w przetwarzaniu tekstu,

10

Możliwość korzystania z niego uwarunkowana jest koniecznością zakupu subskrypcji, ale dostępna w serwisie

internetowym Adobe bezpłatna wersja próbna pozwala na testowanie produktu przez 30 dni. 11

Ten ostatni jest aktualnie wciąż dostępny bezpłatnie w nie w pełni stabilnej wersji testowej (beta), ale w

niedługiej perspektywie ma stanowić tańszą alternatywę dla programu InDesign (podobnie jak udostępnione w

ostatnich latach inne produkty Affinity – Photo i Designer – które są odpowiednikami narzędzi Adobe do

projektowania i edycji grafiki odpowiednio rastrowej i wektorowej). 12

Aplikacja ta rozwijana jest systematycznie od 2000 r. i dostępna jest w dwu wersjach: oficjalnej (tzw.

stabilnej) i testowej (rozwojowej). Program dostępny jest dla różnych systemów operacyjnych i posiada

przejrzysty interfejs m.in. w języku polskim. Zapewnia dostęp do podstawowych narzędzi kreślarskich oraz

rozmaitych obiektów wektorowych (takich jak: ramki tekstowe i graficzne, linie, wielokąty, wybór figur

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (11)

Książka elektroniczna jako przestrzeń projektowa…

12 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

np. popularny Microsoft Word, należący do pakietu biurowego MS Office. Zasadniczo nie

jest to oprogramowanie przeznaczone do składu i łamania publikacji – ma jednak wiele

funkcji wspomagających sprawne przygotowanie dokumentów do druku bądź udostępnienia

w formie cyfrowej13

. Każde z przytoczonych rozwiązań ma swoje zalety i ograniczenia, a

dobór narzędzia zależy zawsze od indywidualnej decyzji projektanta, uwarunkowanej m.in.

specyfiką realizowanego przedsięwzięcia i oczywiście dostępnym budżetem.

W dobie społeczeństwa informacyjnego media elektroniczne coraz silniej wpływają na

procesy komunikacji społecznej, nie tylko zaspokajając, ale i kształtując potrzeby i

zachowania związane z dostępem do wiedzy i kultury. Książka elektroniczna, jeszcze nie tak

dawno będąca produktem niszowym, zyskuje obecnie coraz większą popularność jako

funkcjonalne narzędzie przekazu różnego rodzaju treści. Wśród czynników decydujących o

jej powodzeniu na rynku wydawniczym niewątpliwie ważną, pobudzającą rolę pełni

niezwykle dynamiczny rozwój technologii informacyjno-komunikacyjnych oraz ściśle z nimi

związany poziom kompetencji informacyjnych społeczeństwa. To właśnie dzięki

umiejętnościom posługiwania się nowoczesnymi technologiami współcześni użytkownicy

książek to już nie tylko bierni odbiorcy komunikatów, ale aktywni gracze na rynku publikacji.

Przeniesienie procesów związanych z produkcją i dystrybucją informacji do wirtualnej

przestrzeni obiektów cyfrowych spowodowało, że role tradycyjnie przypisane do zawodów

zaangażowanych w powstawanie książki – autora, wydawcy, redaktora – oraz czytelnika

zmieniają się: zacierają, nakładają na siebie. Tę swoistą konwersję kompetencji umożliwiają

m.in. rozszerzające się możliwości samopublikowania czy samoarchiwizacji, dzięki którym

autorzy coraz częściej mogą bezpośrednio udostępniać wytwory swoich intelektualnych

wysiłków, wchodząc niejako w rolę wydawcy. Takie wyzwania implikują potrzebę

geometrycznych, krzywe Béziera, tabele), udostępnia różnorodne opcje podglądu stron, z możliwością ich

płynnego skalowania. Możliwa jest wygodna praca na warstwach, wykorzystanie szablonów, definiowanie stron

wzorcowych, zarządzanie stylami znaków, akapitów, linii, konfigurowanie kolorów (w standardach RGB i

CMYK), automatyczne generowanie spisów treści. Program jest wyposażony w intuicyjny, praktycznie

zaprojektowany edytor właściwości obiektów. W projektach opracowanych przy użyciu Scribusa można

wykorzystywać podstawowe formaty plików z grafiką wektorową i rastrową (np. SVG, EPS, PSD, TIFF,

JPG/JPEG, PNG), stosować fonty TrueType, Type 1 i OpenType. Jak na wolne oprogramowanie Scribus jest

dobrze udokumentowany i obudowany w różne formy wsparcia ze strony społeczności użytkowników (zob. np.

[32]; [33]]. 13

Oprócz prostego wprowadzania i edycji zawartości tekstowej MS Word umożliwia szereg zaawansowanych

działań związanych z formatowaniem tekstu, zarówno pod względem typograficznym (np. dobór krojów i stopni

pisma, kerning i tracking fontów, zastosowanie kolorów czy tzw. efektów tekstowych), jak i kompozycyjnym

(określanie formatu papieru, ustalanie marginesów, łamów, świateł, interlinii, wprowadzanie nagłówków i

stopek, itp.), a także pozwala na łączenie tekstu z grafiką, wstawianie tabel czy wykresów dynamicznie

edytowalnych w innych programach, wprowadzanie hiperłączy, przypisów itp. Bezpośrednio z Worda dokument

można zapisać nie tylko w jego podstawowych, własnych formatach .doc lub .docx, ale także w postaci

odpowiednich dla e-booków plików PDF, XPS czy HTML.

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (12)

Książka elektroniczna jako przestrzeń projektowa…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 13

samodzielnego zadbania nie tylko o merytoryczną zawartość przygotowywanych dzieł (jak to

było dotychczas), ale także o ich stronę edytorską – w tym techniczno-graficzną.

BIBLIOGRAFIA ZAŁĄCZNIKOWA

1. Ambrose G., Harris P.: Twórcze projektowanie. [Tł. J. Hübner-Wojciechowska].

Warszawa, 2007.

2. Ambrose G., Harris P.: Typografia. [Tł. M. Jesionek]. Warszawa, 2008.

3. Ambrose G., Harris P.: Pre-press. Poradnik dla grafików. [Tł. U. Kowalczyk].

Warszawa, 2010.

4. Austin T., Doust R.: Projektowanie dla nowych mediów. [Tł. A. Garbiński]. Warszawa,

2008.

5. Deja M.: Analiza zjawiska elektronicznego samopublikowania. Model elektronicznego

samopublikowania. „Nowa Biblioteka. Usługi, Technologie Informacyjne i Media”

[online] nr 1: Elektroniczne publikowanie, 2015, s. 7-20. Dostęp 21.12.2017. Dostępny w

Internecie: http://www.knb.ibin.us.edu.pl/wp-content/uploads/2015/06/Deja.pdf.

6. Espresso Book Machine [online]. Dostęp 21.12.2017. Dostępny w Internecie:

http://www.ondemandbooks.com/.

7. Głombiowski K.: Książka w procesie komunikacji społecznej. Wrocław, 1980.

8. Gołębiewski Ł.: Śmierć książki – no future book. Warszawa 2008

9. Gołębiewski Ł.: E-książka = e-book. Szerokopasmowa kultura. Warszawa, 2009.

10. Gołębiewski Ł., Waszczyk P.: Rynek książki w Polsce 2017. Wydawnictwa. Warszawa,

2017.

11. Gołębiewski Ł., Waszczyk P.: Rynek książki w Polsce 2017. Dystrybucja. Warszawa

2017.

12. Góralska M.: Cyfryzacja kultury książki – koncepcje i realizacje. „Bibliotheca Nostra. Śląski

Kwartalnik Naukowy” [online] 2009, nr 3/4: Książka współczesna, s. 13-23. Dostęp

21.12.2017. Dostępny w Internecie: http://www.bibliothecanostra.awf.katowice.pl/nr-3-4-

19-2009/.

13. Gwioździk J.: Sztuka książki w relacjach słowa, obrazu i formy. „Studia Artystyczne.

Sztuka w przestrzeniach współczesności” 2014, nr 2, s. 42-45.

14. Gwioździk J. (i in.): O sztuce książki. „Bibliotheca Nostra. Śląski Kwartalnik Naukowy”

2011, nr 4: Oblicza sztuki książki, s. 9-26.

15. Kaku M.: Wizje czyli Jak nauka zmieni świat w XXI wieku. Przeł. K. Pesz. Warszawa,

2010.

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (13)

Książka elektroniczna jako przestrzeń projektowa…

14 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

16. Kędziora T.: Estetyka książki. Wybrane zagadnienia z zakresu formy, pisma, grafiki i

introligatorstwa. „Wiadomości Księgarskie” 2004, R. 11 nr 1, s. 9-12; nr 2, s. 43-51; nr 3,

s. 38-45; nr 4, s. 52-55.

17. Klukowski B.: E-booki w kraju i na świecie. Warszawa, 2012.

18. Komza M.: Estetyczne walory publikacji elektronicznych. W: M. Kocójowa (red.):

Elektroniczne publikacje w bibliotekach. Kraków, 2002.

19. Komza M.:: Bibliolog wobec nowych zjawisk w sztuce książki. „Studia Bibliologiczne” T.

17: Centrum i pogranicze w polskiej kulturze wydawniczej i czytelniczej (Wybrane

aspekty badań bibliologicznych i szkice historyczne), 2008, s. 29-41.

20. Komza M.: Bibliologa spojrzenie na wzajemne relacje wydawcy i ilustratora.

W: D. Degen, M. Fedorowicz (red.): Od książki dawnej do biblioteki wirtualnej.

Przeobrażenia bibliologii polskiej. Na marginesie trzydziestolecia Instytutu Informacji

Naukowej i Bibliologii UMK w Toruniu. Toruń, 2009.

21. Komza M.: Estetyka książki w badaniach bibliologicznych. W: D. Kuźmina (red.):

Bibliologia i informatologia. Warszawa: Polskie Towarzystwo Bibliologiczne. Oddział

Warszawski, s. 65-79. ISBN 978-83-931164-2-3.

22. Komza M. (red.): Sztuka książki. Historia – teoria – praktyka. Wrocław, 2003.

23. Komza M. (red.): W poszukiwaniu odpowiedniej formy. Rola wydawcy, typografa, artysty

i technologii w pracy nad książką. Przy współudz. E. Jabłońskiej-Stefanowicz

i E. Repucho. Wrocław, 2012.

24. Kostecki J. [i in.]: Książki w codziennym życiu Polaków. Raport z badania Polskiej Izby

Książki „Kierunki i formy transformacji czytelnictwa w Polsce”. Warszawa, 2015.

25. Laramee G.: Artist statement [online]. Dostęp 21.12.2017. Dostępny w Internecie:

http://www.guylaramee.com/index.php/intro/.

26. Nowak P., Wójtowicz A. (red.): E-edytorstwo. Edytorstwo w świecie nowych mediów.

Białystok, 2013.

27. Nunberg G. (red.): Przyszłość książki. Tł. J. Rzepa, A. Szatkowska. Warszawa, 2013.

28. Pastuszak W.: Grafika wydawnicza. Vademecum projektanta. Warszawa, 2007.

29. Pierwsze kroki ze Scribusem [online]. Autor oryginału: N. Bhushan, 2004. Autorzy wersji

polskiej: Autorzy Scribus Wiki. 2006, ostatnia aktualizacja 24.06.2007. Licencja: GNU

Free Documentation License, wersja 1.2. Dostęp 21.12.2017. Dostępny w Internecie:

https://wiki.scribus.net/canvas/Pierwsze_kroki_ze_Scribusem.

30. Pulikowski A.: Elektroniczna książka w elektronicznym czytniku – nowy sposób

obcowania z tekstem. „Bibliotheca Nostra. Śląski Kwartalnik Naukowy” [online] nr 3/4:

Książka współczesna, 2009, s. 24-32. Dostęp 21.12.2017. Dostępny w Internecie:

http://www.bibliothecanostra.awf.katowice.pl/nr-3-4-19-2009/.

31. Schroeder M.: Świat książek w wersji e. Kostrzyn, 2009.

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (14)

Książka elektroniczna jako przestrzeń projektowa…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 15

32. Scribus – Open Source Desktop Publishing [online]. Cop. 2015-2016. Dostęp

21.12.2017. Dostępny w Internecie: https://www.scribus.net/.

33. Scribus Wiki [online]. Ostatnia aktualizacja 17.05.2016. Dostęp 21.12.2017. Dostępny

w Internecie: https://wiki.scribus.net/canvas/Strona_główna.

34. Socha K.: Na czym polega piękno książki? Estetyczne podstawy projektu typograficznego. W:

Gronek A., red.: O miejsce książki w historii sztuki. Kraków, 2015..

35. Sopyło M.: Estetyka książki elektronicznej. Gdynia, 2008.

36. Tomaszewski A.: Architektura książki. Dla wydawców, redaktorów, poligrafów,

grafików, autorów, księgoznawców i bibliofilów. Warszawa, 2011.

37. Wolański A.: Edycja tekstów. Praktyczny poradnik. Książka, prasa, WWW. Oprac. red. L.

Wiśniakowska. Warszawa, 2008.

38. Zając M.: Książka konwergencyjna? W: Tegoż: Zajęcza nora [blog online]. 17.10.2007.

Dostęp 21.12.2017. Dostępny w Internecie: http://zajeczanora.blogspot.com

/2007/10/ksika-konwergencyjna.html.

Dr Anna SEWERYN - Uniwersytet Śląski w Katowicach, Instytut Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej. Adres: 40-032 Katowice, Pl. Sejmu Śląskiego 1; e-mail: [emailprotected]

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (15)

Indicating the research fields of information science…

16 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

Sebastian KOTUŁA Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, LUBLIN

INDICATING THE RESEARCH FIELDS OF INFORMATION SCIENCE AS A METHOD OF DETERMINING

THE SUBJECT OF ITS RESEARCH – CONCEPTUAL ASSUMPTIONS

The aim of the article is to present and discuss the research method for

determining the subject of research in information science, however in essentially

in any scientific discipline. The method consists in determining the research fields

currently used (at any time interval) within the information science. Research

fields are indicated on the basis of all scientific publications from journals

belonging to a discipline that have been published in a defined period of time and

in any language for example in Polish or in any languages for example Polish and

English. To accomplish this aim, it is necessary to know the scientific articles

(critique the literature). The research exclude reviews, reports, messages,

memoirs, chronicles and introductory articles and various introductions

(prolegomena) to thematic numbers. Journal titles are determined and obtained

via the ARIANTA database (http://www.arianta.pl/). And thus, there is also the

possibility of getting to know the whole area of interest and research conducted in

information science in addition also to order the structure of discipline. This

purpose requires creating a taxonomy of research fields. Developing taxonomy of

research fields can be useful to every scientists and new researchers to know what

within information science you can and how to study, and what you can study, but

currently it is not studied

Ustalanie pól badawczych informatologii jako metoda określania przedmiotu jej badań

– założenia koncepcyjne. Celem artykułu jest przedstawienie i omówienie metody badań

dotyczącej ustalania przedmiotu badań nauki o informacji, choć można ją zasadniczo

odnieść do dowolnej dyscypliny naukowej. Metoda polega na ustaleniu pól badawczych

aktualnie uprawnianych (w dowolnym przedziale czasu) w ramach informacji naukowej.

Pola badawcze wskazuje się na podstawie wszystkich publikacji naukowych z czasopism

przynależnych do dyscypliny, które opublikowane zostały w określonym przedziale czasu

oraz w danym języku, np. polskim lub językach, np. polskim i angielskim. Wykonanie

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (16)

Indicating the research fields of information science…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 17

nakreślonego planu wymaga zapoznania się ze wszystkimi artykułami (krytyka i analiza

piśmiennictwa). Z badań wyłączane są: recenzje, sprawozdania, komunikaty,

wspomnienia, kroniki oraz artykuły wstępne i różne wprowadzenia (prolegomena) do

numerów tematycznych. Tytuły czasopism pozyskiwane są z bazy ARIANTA

(http://www.arianta.pl/). Tym samym pojawia się możliwość poznania pełnego

przedmiotu zainteresowań i dociekań naukowych nauki o informacji oraz

uporządkowania struktury dyscypliny. W tym celu należy także stworzyć taksonomię

ustalonych pól badawczych. Opracowanie taksonomii pól badawczych będzie stanowić

zestaw „współrzędnych” dla wszystkich badaczy i naukowców zajmujących się nauką o

informacji, aby wiedzieli, co w jej ramach się mieści, a co już nie, co się bada oraz co

można i należy badać, a co z kolei nie jest badane, choć mogłoby być poddawane

badaniom.

INTRODUCTION

Information science is a relatively young discipline, because it is about fifty years old,

hence there are difficulties in providing a definition of information science that satisfies all,

and in addition to precisely define the exact subject of research and indicate the used research

methods [13, p. 8; 17]. The subject itself and the research field of information science are

heterogeneous, because they include beings of different status [3, p. 93; 9]. That is why some

information scientists are debating whether or not information science is one coherent science

with the strict field of interest, or is it possible we deal with information sciences that are a set

of many sciences, each of which has a distinct area of interest [12, s. 20; 18, p. 321]?

For example in Poland discipline occurs under the name bibliology and informatology

(i.e. book science and information science). Which follows the ministerial regulation of

Minister of Science and Higher Education [14] under which bibliology and informatology

was introduced into the repertoire of the humanistic disciplines. In place of other previously

used names. Thus, it was also indicated the identification of a specific problem area for

scientific reflection combining within one discipline book science and information science.

Bibliology and information science form a duet essentially different. Each, as it seems,

indicates a slightly different subject of matter research. On the one hand, on a material object

– a book, on the other – on an abstract entity – information that functions socially with the

appropriate information medias (e.g. natural language in the form of digital recording) and

media carrier of information (e.g. HDD of the computer). Bibliology studies the book and

information science studies the information [8, p. 93]. There are also tangent points. The book

is one of the media.

Theoretical research issues of bibliology and information science is varied. In the process

of inferencing discipline, or as reveals scientific discourse - disciplines, derive from the

achievements of other sciences. Focus on issues taken up by representatives of different

sciences and disciplines. In addition to the central research categories, bibliologists and

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (17)

Indicating the research fields of information science…

18 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

information scientists deal with issues of lesser relevance to mainstream scientific disciplinary

reflections.

In journals are also presented issues outside of the strict border of bibliology and

information science. In academic institutions that educate bibliologists and information

scientists are employed employees that are educated outside of bibliology and information

science, and thus incorporating previously acquired knowledge into the conducted scientific

works. All this leads to greater fragmentation and proliferation of the object of study, and thus

also prompts us to reflect on what is actually subjected to scientific research in the discipline?

In other words, what research fields are the backbone of the current research activities, while

at the same time illustrating the real model of scientific discipline practiced in recent years?

Furthermore, in the scientific discourse, there are voices suggesting that these are two

separate disciplines and should be treated as such. Regardless of keeping in the theory the

division into research areas of bibliology and information science, the discipline occurs under

the name merging these two domains, because there are tied together by the "and" connector.

However, this area can be further divided into smaller units. They may be compatible with the

specializations of scientists with a doctorate and/or habilitation degree in bibliology and

information science.

Among them are: aesthetics of books, bibliography, bibliology and information science,

bibliology, bibliometrics, bibliotherapy, book and library history, book art, book culture, book

history, book science, book story, business information, communication in science, digital

librarianship, editorial, educational information, historical bibliology, history of libraries and

press of the 19th and 20th centuries, history of publishing, history of the book culture,

infobrokering, information and retrieval systems, information management, information-

retrieval languages, information-retrieval theories, information science, information

technology, informational systems, information systems theory, informatology, knowledge of

ancient books, librarianship, libraries, modern librarianship and information science,

linguistics in information, organization of knowledge, organization of libraries, organizational

culture, press history, press history of the 20th

century, readership, readership in Poland,

school librarianship, scientific studies, specialized librarianship, study of collections, systems

and information-retrieval languages, theory and history of book1 etc.

Some of the specialties partially overlap or are similar to each other, such as librarianship

and modern librarianship; informatology and information science; information-retrieval

systems, informational systems, systems and information-retrieval languages.

1 The indicated specialties have been assigned to employees with academic degrees in the field of bibliology and

informatology in the database Polish Science (condition on June 17, 2016) [11]. Others, which I did not put here,

because I decided that they are more on the periphery of the discipline are: history of culture, history of

literature, history of science, literary studies.

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (18)

Indicating the research fields of information science…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 19

Palette of specialties of scientists with the degree of doctor and/or doctor habilitated in

the field of bibliology and information science does not exhaust all available fields of research

within the discipline. For example there are no promotion and advertising of the book, which

took many forms, such as press, radio, television, outdoor advertising, etc., which in turn

could be further divided into the audience to which the advertising messages are directed, e.g.

children, adults. Within it also ran out of the contemporary publishing market, where today's

e-book market can be distinguished. It is different from the traditional book market and it is

governed by its own laws and regulations. Different is also a printed book circulation from the

circulation of electronic books etc.

As it can be seen, the need to further diversify the research space is justified, but this time

it is in the sub-areas of actual research, which is confirmed by available scientific literature. I

mean the division into different problem groups (theoretical-empirical), which reflects

specialist literature. To point them I suggest using the term research field. Research fields of

any scientific discipline determine the a priori criteria (propositions, postulates) and a

posteriori criteria (basically checking what the specialists in the field particularly write in

specialist literature) [5]. In information science most of this type of works is based on a priori

criteria. Scientists discretionally (and/or referring to any definition of information science)

assume what is and can be studied within it. In Poland rarely works are created on the basis of

a posteriori criteria [1; 2; 10; 15, 16]. In the case of the latter, despite of the work of Maria

Dembowska who focused on analyzing the literature in order to show development of

information science to 1989 [10, p. 11], enumerating fourteen major problem groups (de facto

research fields) – where necessary with further divisions [6] and the work of Małgorzata

Janiak which was a continuation of research of Dembowska, this time strictly on the

information science publications, covering the time span from 1990-2004 [10], the narrow

ranges are generally set, for example: selected titles of scientific journals published in English

within a certain time frame and recognized as the most important for information science

[15]; selected titles of international scientific journals most important for the discipline

(issued in a given year) and selected titles of Polish scientific journals published in a certain

period of time [16].

With this in mind, it is necessary to develop a method that will allow to easily determine

the subject of its research.

THE AIM OF THE ARTICLE AND RESEARCH METHODS

The purpose of the article is to present an idea (method) for research on the subject of

research in information science and in any scientific discipline as well. The method consists in

determining the research fields on the current (in any period of time) material of scientific

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (19)

Indicating the research fields of information science…

20 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

articles from journals belonging to information science that have been published in any

language/languages for example in English and/or Polish. Reason for this is to identify and

discuss the most comprehensive set of currently used research fields of the information

science (e.g. in the World, in Poland etc.). At this stage, it is also necessary to set the

chronological range of the acquired research material. It is also necessary to determine what

the every research field consist of. In other words, you need to develop a research field record.

For the needs of information science each record should consist of at least four elements:

name of the research field, description of explaining what is being studied within this research

field, applied research methods used to study this problem area and bibliography of works in

which the indicated research fields were undertaken.

Supplementing the records therefore requires to know the articles (critique the literature).

The research exclude reviews, reports, messages, memoirs, chronicles and introductory

articles and various introductions (prolegomena) to thematic numbers. Journal titles are

determined and obtained via the ARIANTA database [7]. It appears the same the possibility

of getting to know the whole area of interest and research conducted in information science,

and so in addition also to order the structure of discipline. The implementation of the research

plan outlined above requires creating a taxonomy of research fields in order to clearly and

precisely present the set repertoire (of research fields). The purpose of creating a directory of

research fields in the form of taxonomy is among others: order the structure of the information

science, presentation of the subject matter and methods of its research within the discipline,

demonstration of applied methods and problematic and methodological relationships with

other disciplines, naming of any research domains and sometimes also fleeing wider attention

of the academic community of the areas studied by the few. In addition, the separation of

domains that could also be study within the information science, but there is currently no

interest in them.

WORK PLAN

The initial action is to prepare the structure of the record in which the individual

components of the research field will be entered on the basis of the research material. Then

prepare a list of journals from which the research material will be obtained. The next step will

be to design a database in which the all records will be collected. The main part of the project

will consist of conducting a library and web query, which aims to obtain full texts of articles

from all the indicated journals. The articles will then be analyzed. From these articles will be

acquired data about research fields represented in them. As a result, next records will be

created. Then, study and analysis of the obtained records, elaboration of results, drawing

conclusions. Finally, creation taxonomy of research fields of the information science.

The plan can be enumerated as follows.

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (20)

Indicating the research fields of information science…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 21

a) Preparing the structure of the record of the research field, thus indicating components of

research field – on the basis of scientific papers – i.e. theoretical works on how to study

the subject matter of bibliology and information science.

b) Establishing a list of scientific journals in the field of information science from which will

come the research material – based on the database ARIANTA (http://www.arianta.pl/)

run by scientists dr Aneta Drabek and dr Arkadiusz Pulikowski [7].

c) Preparing a project of database for the collection of records.

d) Obtaining the full text of articles from the indicated list of journals requires querying in

libraries (for titles and journals not available on the Internet) and on the Internet (for titles

and journals providing such data on the Internet). The research will exclude reviews,

reports, messages, memoirs, chronicles and introductory articles and various introductions

(prolegomena) to thematic numbers. The research material will be obtained from autopsy

by reaching for the volumes (yearbooks, numbers) of subsequent journals.

e) The method used to realize this intention is an analysis and criticism of the literature i.e.

articles from selected scientific journals – the method has been discussed by Sabina Cisek

[4]. By the indicated method articles entered into the official scientific circulation by

publication (printed, electronic) presented in the specialized scientific journals published

in any language or languages and in any period of time, will be covered.

f) Building a database, i.e. entering records that representing research fields.

g) Analysis of collected records, looking for relationships with hypotheses formulated at the

outset, research questions, and detailed objectives of the project, and then the development

of results and conclusions.

h) Creating, by deduction, an original taxonomy (one or more) on the basis of the obtained

research material.

CONCLUSIONS

The research results will be in the interest of all information scientists in principle. The

repertoire of research fields will serve to new researchers in order to know what within the

discipline can be studied and how, and what is possible to study within it, but currently it is

not studied. By presenting a catalog of current and contemporary areas of increased scientific

activity, i.e. current research fields in the form of taxonomy, in other words the combination

of subjects that are researched and the methods used together with the authors who deal with

them will show the specialization of discipline by extracting more and more detailed

fragments of reality undergoing deepened studies. At the same time, domains that slip away

from scientific reflection will be revealed.

In Poland so far no one has attempted to present research fields on the material of articles

published in any language in scientific journals in this field, thus presenting the proliferation

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (21)

Indicating the research fields of information science…

22 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

of a broad field of scientific interest in the discipline and on this basis did not attempt to

create taxonomy (or taxonomies) of indicated research fields. At the conceptual level, this

research is so innovative. The obtained results will therefore contribute to the development of

science.

During the research it will be possible to answer a number of research questions. So the

research organizes the following hypotheses:

What is in the center of the research problem of information science (what is often

undertaken in scientific works) and what is on the periphery (what is rarely studied)?

What is the subject matter of information science at all?

Do research problems in information science are original or are created under the

influence of other studies and researches?

Is it possible to demonstrate a single area of interest of information science?

Is it possible to create one taxonomy for information science?

Is it necessary to create several taxonomies?

In the case of information science is there a one scientific discipline or are there many

essentially different?

Is it possible to justify the need to separate the discipline into more different?

Do information science have a separate, individual and coherent subject matter or

many different subjects matter?

Is it possible to separate further detailed disciplines within information science?

At what stage of development is located information science (at the stage of selecting

the subject of research, specialization of it etc.)?

How the information science is theoretically and methodologically developed?

Who are the authors published in the indicated journals?

Are authors that published in information science journals academics with education

in the field of information science or are they recruiting from other scientific and

practical circles?

What is the percentage of information scientists in published works?

Which research centers are the most active?

Which research centers initiate innovative research?

Are journals the bodies of the specific centers, and do they published primarily the

works of employees from these centers?

Do some journals have a limited areas of scientific interest presented on them?

Are there differences in the subject matter of the publications of information scientists

and scientists with different educational backgrounds? Etc.

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (22)

Indicating the research fields of information science…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 23

The implementation of this project will greatly contribute to the development of information

science, as it is constantly debated about the subject of its research. The implementation of

this project, at least partly, can contribute to the elimination of doubts about the rigorous field

of scientific inquiry of discipline. It will therefore be an attempt at outlining the main area of

interest and its periphery. In addition, the results based on empirical research will attempt to

answer the question of whether there is one discipline or there are many separate disciplines.

Finally, if we conduct such research on the material of only Polish articles, then the results of

the project could be the starting point for comparison with areas of interest published in

English-language works to see if they are convergent or maybe different. This makes it

possible to facilitate the introduction to an international scientific discourse search results of

Polish studies of the information science.

The development of taxonomy of research fields will also be a set of "coordinates" for all

researchers and scientists dealing with information science, to know what's inside of it, what's

not, what to investigate and what can and should be investigated, and which in turn is not

investigated, though it could be investigated.

REFERENCES

[1] Cisek S.: Filozoficzne aspekty informacji naukowej. Kraków 2002.

[2] Cisek S.: Nauka o informacji na świecie w XXI wieku. Badania metanaukowe. In: Od

książki dawnej do biblioteki wirtualnej. Ed. by D. Degen, M. Fedorowicz. Toruń 2009, pp.

47-56.

[3] Cisek S.: „Metodologia mieszana” w badaniach nauki o informacji i bibliotekoznawstwa.

In: Biblioteki, informacja, książka. Interdyscyplinarne badania i praktyka w XXI wieku.

Ed. by M. Kocójowa. Kraków 2010, pp. 88-94.

[4] Cisek S.: Metoda analizy i krytyki piśmiennictwa w nauce o informacji i

bibliotekoznawstwie w XXI wieku. „Przegląd Biblioteczny” 2010 no. 3, pp. 273-284.

[5] Cisek S.: Informatologia, przedmiot, pole badawcze i miejsce w systemie nauk [online],

2013. Available in: http://www.slideshare.net/sabinacisek/cisek-xii-forum-2013; [access:

11 June, 2016].

[6] Dembowska M.: Nauka o informacji naukowej (informatologia). Organizacja i

problematyka badań w Polsce. Warszawa 1991.

[7] Drabek A., Pulikowski A.: ARIANTA [online]. Available in: http://www.arianta.pl/;

[access: 4 September, 2017].

[8] Góralska M.: Bibliologia i informacja naukowa – razem czy osobno? In: Nauka o

informacji w okresie zmian. Ed. by B. Sosińska-Kalata, E. Chuchro, M. Luterek.

Warszawa 2013, pp. 93-110.

[9] Huang M.H., Chang Y.W.: A study of interdisciplinarity in information science. Using

direct citation and co-autorship analysis. „Journal of Information Science” 2011 vol. 37,

no 4, pp. 369-378.

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (23)

Indicating the research fields of information science…

24 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

[10] Janiak M.: Informacja naukowa w Polsce na przełomie XX i XXI wieku. Dynamika zmian

w świetle piśmiennictwa. Kraków 2010.

[11] Ludzie nauki [online]. Available in: http://www.nauka-

polska.pl/dhtml/raportyWyszukiwanie/wyszukiwanieLudzieNauki.fs?lang=pl; [access:

June 17, 2016].

[12] Machlup F., Mansfield U.: Cultural diversity in studies of information. In: The study of

information. Interdisciplinary messages. Ed. by F. Machlup, U. Mansfield. New York

1983, pp. 3–59.

[13] Robinson L., Karamuftuoglu M.: The nature of information science. Changing models.

„Information Research” 2010 vol. 15, no 4, pp. 1-10 [online]. Available in:

http://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ912759.pdf; [access: 8 July, 2016].

[14] Rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 8 sierpnia 2011 r. w

sprawie obszarów wiedzy, dziedzin nauki i sztuki oraz dyscyplin naukowych i

artystycznych. „Dziennik Ustaw” 2011, nr 179, poz. 1065.

[15] Sosińska-Kalata B. Obszary badań współczesnej informatologii (nauki o informacji).

„Zagadnienia Informacji Naukowej” 2013 no 2, pp. 9-41.

[16] Sosińska-Kalata B.: Współczesne oblicze nauki o informacji w Polsce i za granicą. In:

Studia z informacji naukowej i dyscyplin pokrewnych. Prace dedykowane profesor

Barbarze Stefaniak. Ed. by E. Gondek, D. Pietruch-Reizes. Katowice 2007, pp. 93-119.

[17] Stock W.G., Stock M., Becker P.: Handbook of information science. Berlin, Boston 2013.

[18] Webber S.: Information science in 2003. A critique. „Journal of Information Science”

2003 vol. 29, no 3, pp. 311-330.

Dr Sebastian Dawid KOTUŁA - Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, Instytut Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa. Adres: 20-031 Lublin, pl. Marii Curie-Skłodowskiej 4; e-mail: [emailprotected]

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (24)

Narzędzie analityczne Lighthouse…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 25

Paweł MARZEC, Dominik Mirosław PIOTROWSKI Uniwersytet Mikołaja Kopernika, TORUŃ,

NARZĘDZIE ANALITYCZNE LIGHTHOUSE W OCENIE JAKOŚCI WYBRANYCH

SERWISÓW INTERNETOWYCH BIBLIOTEK AKADEMICKICH W POLSCE

Rozwój technologii internetowych oraz zmienność potrzeb użytkowników serwisów WWW

wymusza konieczność stałej optymalizacji usług realizowanych za pośrednictwem sieci

Internet. Ośrodki takie jak biblioteki akademickie powinny zapewniać dostęp do zasobów

cyfrowych na najwyższym poziomie. Istotne z punktu widzenia jakości jest zastosowanie

innowacyjnych rozwiązań i narzędzi. Nowym podejściem w tworzeniu serwisów

internetowych są tzw. progresywne aplikacje webowe (ang. Progressive Web Apps,

PWA). Stanowią one połączenie możliwości oferowanych przez natywne aplikacje

mobilne oraz responsywne strony internetowe. Rozwiązanie to zapewnia integrację

środowiska aplikacji natywnej z przeglądarką internetową.

Głównym celem artykułu jest przedstawianie możliwości wykorzystania automatycznych

narzędzi analitycznych w procesie optymalizacji serwisów internetowych.

Zaprezentowano w nim nowoczesne, otwarte narzędzie analityczne Lighthouse (pol.

Latarnia morska) służące do poprawy jakości serwisów internetowych. W pierwszej

części przedstawiono jego podstawowe funkcjonalności (obecnie wbudowane wraz z

innymi narzędziami deweloperskimi w przeglądarkę Google Chrome), które umożliwiają

analizę takich cech serwisów internetowych jak: zgodność ze standardami PWA,

spełnianie standardów dostępności stron WWW oraz ich optymalizacji pod kątem

wyszukiwarek internetowych. W drugiej części zaprezentowano zastosowanie Lighthouse

w praktyce. W części trzeciej wykazane zostały czynności, jakie wykonano w zakresie

optymalizacji serwisu Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu (w środowisku lokalnym) pod

względem PWA.

Ważną częścią pracy są wyniki badań, których przedmiotem były wybrane serwisy

internetowe bibliotek akademickich w Polsce. Wyniki analizy porównawczej dla 11

wybranych serwisów wykazały, że są one stosunkowo dobrze zoptymalizowane pod kątem

wyszukiwarek. Pozytywnie przedstawia się ich dostosowanie do wymagań związanych z

dostępnością. Na zadowalającym poziomie stoi także wykorzystywanie rekomendowanych

standardów tworzenia serwisów internetowych. Pewne wątpliwości mogą budzić wyniki

wydajności badanych serwisów oraz poziom implementacji rozwiązań PWA.

Lighthouse analysis tool in websites quality assessment of selected academic libraries

in Poland. Internet technologies development and the variability of the users needs

are two main reasons of the requirement of websites optimization. This problems

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (25)

Narzędzie analityczne Lighthouse…

26 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

have an impact on the quality of the library digital services too. Innovative

solutions and modern tools should be used in that field. The development of

Progressive Web Applications (PWA) is the new approach in the web design.

PWA is a combination of the mobile native application and responsive web site. It

brings integration of a mobile native application environment with web browsers.

This paper deals with websites quality assessment automatic tools. Description of

the Lighthouse (an analytic tool from Google Chrome developer tools) is the main

topic of this paper. In the first part of the paper authors give a general overview

of the Lighthouse tool functionality. Authors focused at features for analyse such

as: compliance with PWA standards, web accessibility guidelines assessment and

search engine optimization. In the second part the Lighthouse operating are

shown. Authors carried out research about websites quality of the selected

university libraries in Poland.

Main functions as a part of tools for developers in Google Chrome browser were

described first. Those functions are tools for evaluation in such categories like:

performance, Progressive Web Applications (PWA), accessibility, search engine

optimization (SEO). Description of Lighthouse in practise was the second part of

this work. In the third part, optimization of University Library in Torun website at

local server was shown. Very important part of this paper is description of

Lighthouse audits of selected websites of academic libraries. The results showed

that optimization level of those websites is good. There are strenges point of SEO

attributes and accessibility. Standards of website development is well represented

too. Problems with performance and implementation of PWA technology occured

at websites that were evaluated during research.

WSTĘP

Rozwój technologii internetowych sprawia, iż serwisy WWW stają się coraz bardziej

złożone. Duży wpływ na zachodzące zmiany w tym zakresie mają także potrzeby i oczeki-

wania ich użytkowników. W związku z tym, zarządzanie nimi staje się coraz bardziej

skomplikowanym procesem, a zadania związane z ich optymalizacją trudno jest sobie dziś

wyobrazić bez wykorzystania automatycznych narzędzi analitycznych. Potrzeby te zostały

dostrzeżone, a odpowiedzią na nie są m.in.: walidatory kodu HTML oraz arkuszy stylów

(CSS), narzędzia do analizy zgodności stron WWW z takimi standardami jak Web Content

Accessibility Guidelines 2.0 (dalej WCAG 2.0), czy też rozbudowane narzędzia przeznaczone

do wykonywania wielowymiarowych audytów. Aktywna na tym polu jest firma też Google.

Od pewnego czasu rozwija ona wbudowany w przeglądarkę Google Chrome, zestaw narzędzi

dla developerów (DevTools). Ostatnio rozszerzono je o nowe funkcjonalności zorganizowane

w ramach otwartoźródłowego projektu Lighthouse (pol. Latarnia morska), które stanowi

kompleksowe narzędzie do poprawy jakości serwisów internetowych. Jednym z podsta-

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (26)

Narzędzie analityczne Lighthouse…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 27

wowych kryteriów oceny jakości, które analizuje to narzędzie, jest wydajność. Szybko

ładująca się strona WWW wpływa na pozytywne doświadczenie użytkownika (ang. User

experience, dalej UX) oraz jego zaangażowanie i zainteresowanie zawartością. W prze-

ciwnym wypadku odwiedzający mogą odejść sfrustrowani i już nigdy nie wrócić.

Różnorodność dostępnych technologii internetowych stawia dziś także biblioteki

akademickie przed poważnym dylematem. Jest on związany z wyborem optymalnej strategii

rozwoju usług świadczonych w środowisku sieciowym. Wszelkie decyzje w tym zakresie

powinny być podejmowane w oparciu o rzetelne dane dotyczące przedmiotu własnej

działalności, potrzeb użytkowników oraz dostępnych rozwiązań technologicznych. Dzięki

nowym narzędziom takim jak Lighthouse, działania te zyskują poważne wsparcie w postaci

wyników audytów stron internetowych. Ich analiza daje podstawy do efektywnego

zarządzania procesem optymalizacji.

Dostępnych jest wiele różnego typu opracowań i dokumentów, które są istotne dla

podjętych badań. Podstawowym źródłem informacji o Lighthouse jest dokumentacja Google

dla deweloperów [15], w której scharakteryzowane zostało samo narzędzie, jak też

szczegółowo omówione zostały poszczególne referencje audytów. Kolejnym ważnym

źródłem jest repozytorium kodu Lighthouse w serwisie GitHub [7], gdzie znajduje się

zarówno kod źródłowy, jak też instrukcja korzystania z różnych jego wariantów. Z kolei

w aspekcie progresywnych aplikacji webowych (ang. Progressive Web Applications, dalej:

PWA) na uwagę zasługuje wpis na blogu współtwórcy tej koncepcji, inżyniera

oprogramowania Google Chrome - Alexa Russella [31]. Dotyczy on genezy powstania nazwy

i głównych cech PWA. Interesujący wydaje się także tekst autorstwa Aarona Gustafsona pt.

Yes, That Web Project Should Be a PWA, w którym omówione zostały właściwości PWA

z perspektywy projektowania wysokiej jakości stron internetowych, a także korzyści

wynikających z wdrożenia PWA [9]. Cennym źródłem informacji jest również dokumentacja

firmy Google poświęcona PWA [26], a także książka autorstwa Ater’a Tal’a pt. Progresywne

aplikacje webowe: potęga aplikacji natywnych w przeglądarce [36].

MATERIAŁY I METODY

Głównym obszarem badawczym w niniejszej pracy jest rozpoznanie możliwości

narzędzi analitycznych, które mogą być wykorzystywane do tworzenia i zarządzania

serwisami internetowymi. Opisywany problem badawczy podzielono na trzy elementy.

W pierwszym zamierzano przeprowadzić serię testów wybranych serwisów internetowych

bibliotek akademickich, które pozwoliłby na zapoznanie się i opisanie najważniejszych

funkcji i możliwości narzędzia Lighthouse. Dodatkowo otrzymane wyniki mogłyby zostać

wykorzystane do analizy porównawczej wybranych serwisów internetowych. Dzięki

przeprowadzonym audytom zamierzano uzyskać odpowiedź na pytanie dotyczące

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (27)

Narzędzie analityczne Lighthouse…

28 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

optymalizacji wybranych serwisów internetowych do aktualnych zaleceń projektowych

promowanych przez firmę Google. Trzecim elementem podjętych badań była problematyka

związana z rozwojem PWA1. W narzędziu Lighthouse występuje bowiem funkcjonalność,

które wspiera optymalizację serwisów internetowych pod kątem spełnienia wymagań dla tej

technologii, a której nie ma w innych narzędziach analitycznych. Tą część problemu

badawczego zamierzano zaprezentować na podstawie prac optymalizacyjnych realizowanych

w serwisie Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu. Dla realizacji całego projektu przyjęto

następujący harmonogram:

1. lipiec 2018 - analiza literatury dotyczącej automatycznych narzędzi analitycznych oraz

dokumentacji Lighthouse,

2. sierpień 2018 - przygotowanie i realizacja testów wybranych serwisów internetowych,

opracowanie wyników,

3. wrzesień 2018 - optymalizacja serwisu BU w Toruniu pod względem PWA oraz

przygotowanie tekstu omawiającego realizację projektu.

Autorzy sformułowali następujące pytania badawcze: Jak funkcjonuje Lighthouse oraz

czym są PWA? Jakie są wyniki audytów Lighthouse dla wybranych serwisów internetowych

bibliotek akademickich w Polsce? Jak utworzyć PWA, aby w tym zakresie polepszyć wyniki

audytów Lighthouse?

Do realizacji badań wybrano 11 serwisów internetowych polskich bibliotek akade-

mickich. Podstawę dokonanej selekcji stanowił Ranking Uczelni Akademickich 2018 opubli-

kowany w Portalu edukacyjnym Perspektywy [30]. Do testów wybrano serwisy bibliotek z 10

najlepszych polskich uczelni oraz portal Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu. Poniżej

przedstawiona została lista wybranych serwisów bibliotek w kolejności alfabetycznej (w

nawiasie podane pozycję macierzystej uczelni w rankingu Perspektywy):

1. Biblioteka Główna Akademii Górniczo-Hutniczej im. Stanisława Staszica w Krakowie (5)

2. Biblioteka Główna Politechniki Śląskiej (9)

3. Biblioteka Główna Politechniki Warszawskiej (3)

4. Biblioteka Główna Uniwersytetu Medycznego w Gdańsku (7)

5. Biblioteka Jagiellońska (1)

6. Biblioteka Politechniki Gdańskiej (9)

7. Biblioteka Politechniki Wrocławskiej (6)

8. Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu (4)

9. Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu (11)

10. Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie (1)

11. Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu (8)

1 PWA stały się obiektem zainteresowania nie tylko Google, ale także innych firm, np. Microsoft. Zob.: [28].

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (28)

Narzędzie analityczne Lighthouse…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 29

W celu analizy poszczególnych funkcjonalności narzędzia Lighthouse oraz jego

możliwości zdecydowano o przeprowadzeniu 3 serii testów z zastosowaniem różnych

parametrów. Pierwszą serię testów przeprowadzono 13 sierpnia 2018 w godz. 23.00-24.00.

Dla każdej badanej strony przeprowadzono testy z zastosowaniem opcji bez dławienia (ang.

no throttling) oraz czyszczenia pamięci podręcznej (ang. clear storage). Przy tych

ustawieniach przeprowadzano dwa testy, pierwszy dla strony wyświetlanej w wersji

desktopowej, a drugi dla wersji mobilnej. Następnie w dniu 15 sierpnia 2018 w godz. 23.00-

24.00 przeprowadzono kolejną serię testów. W wykorzystanych wcześniej ustawieniach

dokonano modyfikacji w postaci wprowadzenia opcji dławienia sieci (ang. throttled).

Ta część testów miała umożliwić porównanie wyników przy różnych ustawieniach narzędzia

analitycznego. Kolejną sesję przeprowadzono 18 września 2018. Jej celem było określenie

wpływu szybkości wykorzystywanego łącza internetowego na wyniki audytów. Wszystkie

serie były przeprowadzane w trybie prywatnym (incognito) przeglądarki Google Chrome w

wersji 68.0.3440.106. W trakcie testów wykorzystywano połączenia internetowe o zmiennych

parametrach (Tab. 1).

Tab. 1. Parametry łącza internetowego wykorzystywanego w trakcie testów

Parametr I seria (13.08.2018) II seria (15.08.2018) III seria (18.09.2018)

Download - prędkość

pobierania: 2.98 Mb/s 14,25 Mb/s 93.22 Mb/s

Upload - prędkość

wysyłania: 1.64 Mb/s 1,14 Mb/s 94.97 Mb/s

Ping - opóźnienia: 50 ms 25 ms 11 ms

Dostawca: Orange Mobile Orange Mobile Nicolaus Copernicus

University in Torun

Data i czas

rozpoczęcia testów: 13-08-2018, 23:01:23, 15-08-2018, 22:37:04 18-09-2018, 10:49:45

Źródło: oprac. własne

REZULTATY

Jak funkcjonuje Lighthouse i czym są PWA?

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (29)

Narzędzie analityczne Lighthouse…

30 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

Większość dostępnych narzędzi analitycznych skupia się na jednym aspekcie

funkcjonowania serwisów internetowych, np. wydajności, która w dobie internetu mobilnego

odgrywa niezwykle istotną rolę z punktu widzenia UX. Jak zauważa Vinamrata Singal, z

perspektywy Google, podczas badań wydajności brane są pod uwagę wskaźniki, które oparte

są na gromadzeniu danych laboratoryjnych (ang. lab data) [38] oraz pochodzących od

użytkowników danych terenowych (ang. field data) [10]. Istnieją dwie grupy wskaźników

mających wpływ na doświadczenia użytkownika w aspekcie wydajności. Są to wskaźniki

wizualne (ang. visual metrics) odnoszące się do tego, jak szybko zostanie “coś namalowane”

na ekranie oraz wskaźniki interaktywności (ang. interactivity metrics) dotyczące tego, jak

szybko strona nadaje się do użytku [38]. W celu pomiaru wydajności, firma Google

udostępnia różnego typu narzędzia [10]. Mianowicie oparty na danych laboratoryjnych, Web

Page Test [39] oraz narzędzie Testmysite [37], które testuje wydajność w warunkach

mobilnych. Następnie narzędzia, które korzystają z danych rzeczywistych pochodzących z

Chrome User Experience Report [3], tj. Speed Scorecard [4] umożliwiający porównanie

szybkości ładowania witryn oraz PageSpeed Insights [23], służący do analizy oraz

optymalizacji czasu ładowania stron.

Wraz z wyżej wymienionymi narzędziami do analizy wydajności, ciekawym

rozwiązaniem jest Lighthouse. Jest to otwarte i automatyczne narzędzie analityczne, za

pośrednictwem którego można przeprowadzać rozległe badania serwisów internetowych.

Intencją jego twórców było stworzenie “punktu kompleksowej obsługi”, w którym

deweloperzy znajdą wszelkie istotne wskazówki dotyczące poprawy poziomu doświadczeń

użytkowników [38]. Lighthouse korzysta z danych laboratoryjnych [10] i przeprowadza

audyty w pięciu kategoriach:

1. Performence - wydajność strony/aplikacji - podstawą audytu jest zorientowany na

użytkownika model wydajności RAIL (ang. Response, Animation, Idle, Load) [22].

Dzięki niemu można mierzyć wydajność, a programiści i projektanci stron są w stanie

tworzyć rozwiązania polepszające UX. Analiza obejmuje 25 charakterystyk

wpływających na szybkość ładowania stron. Dotyczą one m.in.: optymalizacji arkuszy

stylów oraz elementów JavaScript, kompresji tekstu czy rozmiarów plików

graficznych [15].

2. Progressive Web Apps - ocena zaimplementowania w serwisie internetowym cech

znanych z aplikacji natywnych [34]. Analiza oparta została na liście kontrolnej PWA

opracowanej przez Google [27].

3. Accessibility - ocena przestrzegania wytycznych zapisanych w dokumencie

Accessible Rich Internet Applications (WAI-ARIA) 1.0, jako specyfikacji

rekomendowanej przez W3C [1]. Dokument ten dotyczy dostosowania serwisów i

aplikacji webowych do potrzeb osób z różnymi typami niepełnosprawności.

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (30)

Narzędzie analityczne Lighthouse…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 31

Dostępność jest w tym przypadku analizowana z użyciem axe-core [20], czyli silnika

“do automatycznego testowania interfejsów użytkownika opartych na HTML” [6].

4. Best Practices - zalecenia rekomendowane dla przeglądarki Google Chrome. W ich

skład wchodzi 19 charakterystyk, takich jak np.: unikanie wybranych instrukcji

JavaScript - “documnet.write()”, “Data.now()” czy też zdeprecjonowanych deklaracji

CSS, a także wskazania wykorzystywania systemu bazodanowego IndexedBD bądź

rekomendacji dotyczącej możliwości kopiowania haseł na stronach WWW.

5. SEO - ocena optymalizacji stron WWW dla wyszukiwarek. W chwili obecnej audyt

obejmuje 10 charakterystyk m.in.: opis strony za pomocą znaczników “meta

description”, opisanie odsyłaczy poprzez zastosowanie atrybutów “description” w

znacznikach “link” czy zapewnienie czytelności tekstu [13].

Każda kategoria zawiera listę audytów, które oparte są na różnych metodologiach

oceniania i zazwyczaj posiadają różne wagi [19]. Wyniki audytów w poszczególnych

kategoriach zwracane są w skali od 0 do 100 [18]. Przykładowo ogólny wynik wydajności jest

średnią ważoną poszczególnych audytów w danej kategorii.

Lighthouse (w wersji 3.0 [2]) dostępny jest za pośrednictwem panelu Audyty w

narzędziach dla programistów przeglądarki lub jako dodatkowa wtyczka [14] do przeglądarki

Chrome Google (Rys. 1), a także z wiersza poleceń jako pakiet npm2 dla środowiska Node.js.

Lighthouse zbiera informacje o stronie, wykonuje badanie kondycji danej strony, po czym

tworzy raport odzwierciedlający poziom jej zgodności z przyjętymi wskaźnikami. Dostarcza

informacji, co wykonano poprawnie, a także wskazuje na niedociągnięcia oraz umożliwia ich

poprawę w oparciu o przypisane do poszczególnych audytów referencje. Stąd nazwa -

Lighthouse (pol. Latarnia morska), która niczym znak nawigacyjny wskazuje właściwą drogę

w kierunku poprawy jakości serwisów internetowych. Raporty można wygenerować i

wyświetlić w formacie HTML lub wyeksportować do formatu wymiany danych JSON, a

następnie przeglądać lub udostępniać (jako GitHub Gists) za pomocą przeglądarki Lighthouse

Viewer [17] (Rys. 2). Domyślnie podczas audytu narzędzie to stosuje dławienie sieci,

emulując wolniejszą sieć telefonii komórkowej 3G oraz spowalniając działanie procesora

czterokrotnie.

2 Wersja ta umożliwia automatyzację i niestandardową konfigurację Lighthouse. Jest dostępna na stronie:

https://www.npmjs.com/package/lighthouse.

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (31)

Narzędzie analityczne Lighthouse…

32 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

Rys. 1. Panel audytów Lighthouse w DevTools (po lewej). Widok strony startowej Portalu Biblioteki

Uniwersyteckiej w Toruniu, na którym przeprowadzone zostały audyty (po prawej)

Źródło: Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu [online] [Dostęp: 18 lipiec 2018] Dostępny w World

Wide Web: https://www.bu.umk.pl/

Rys. 2. Raport audytów Lighthouse przeprowadzony na stronie startowej Portalu Biblioteki

Uniwersyteckiej w Toruniu

Źródło: Lighthouse viewer [online] [Dostęp: 18 sierpień 2018] Dostępny w World Wide Web:

https://googlechrome.github.io/lighthouse/viewer/

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (32)

Narzędzie analityczne Lighthouse…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 33

Jako że Lighthouse upowszechniany jest na Licencji Apache 2.0, możliwe jest

skorzystanie z API (ang. Application Programming Interface), tworzenie własnych audytów

[33] oraz integracja oprogramowania z innymi projektami [7]. Przykład stanowi Lighthouse

Batch Reporter, tj. rozwiązanie dostępne w pakiecie npm Node.js i umożliwiające

przeprowadzenie audytu na wielu stronach [16] bądź narzędzie PWMetrics [29], które

gromadzi istotne dane o wydajności.

Interesującym zagadnieniem z punktu widzenia analizowanej problematyki są tzw.

Progresywne aplikacje webowe (PWA), które “łączą korzyści aplikacji natywnych z prostotą

sieci WWW” [36, s. 2]. Charakteryzują się one następującymi właściwościami:

1. wysoka wydajność i szybkość ładowania,

2. dostępność w trybie offline,

3. możliwość wysyłania powiadomień (ang. push notification),

4. możliwość dodania skrótu na ekranie startowym [36, s. 5-6].

PWA jako aplikacje webowe dysponują adresami URL, dzięki którym można się z nimi

połączyć. Poza tym posiadają dodatkowe opcje, takie jak obecność “na najwyższym poziomie

w przełączniku zadań, na ekranie głównym i na pasku powiadomień” [31]. W celu utworzenia

PWA wymagane jest serwowanie aplikacji za pomocą protokołu HTTPS, a także

responsywny design, czyli możliwość dostosowania się układu strony do wielkości ekranu.

Jeśli te warunki zostaną spełnione, należy zaopatrzyć aplikację w dwa dodatkowe techniczne

elementy, mianowicie plik JavaScript - service worker [32], a także plik manifestu aplikacji

webowej - manifest.json [21]. PWA są obecnie obsługiwane przez większość przeglądarek,

które wspierają poszczególne funkcje mechanizmu service worker [11].

Ważny jest również fakt, że PWA mogą wpłynąć na poprawę jakości doświadczeń

użytkownika korzystającego z usług instytucji edukacyjnych. W tym aspekcie na uwagę

zasługuje głos Aarona Gustafsona, który zauważa że PWA mogą być szczególnie użyteczne

w różnego typu projektach związanych z dostarczaniem informacji, publikacją czasopism,

transakcjami, tworzeniem społeczności czy zdalnym nauczaniem [9].

Jakie są wyniki audytów Lighthouse dla wybranych serwisów bibliotek akademickich?

W celu analizy porównawczej dotyczącej poziomu zoptymalizowania badanych serwi-

sów bibliotek wykorzystano wyniki II serii testów. Porównanie średnich wyników we

wszystkich kategoriach dla serwisów w wersjach desktopowych pokazuje, iż osiągnięte

wyniki kształtują się pomiędzy 31,6 punktów do 64,8. Najmniej punktów uzyskał serwis

Biblioteki Głównej Uniwersytetu Medycznego w Gdańsku a najwięcej serwis Biblioteki

Uniwersyteckiej we Wrocławiu. Nadmienić można, że osiem serwisów uzyskało wynik

większy niż 50 punktów. W przypadku testów serwisów w wersji mobilnej osiągnięte wyniki

są zbliżone. Zakres punktów wynosi od 32,6 do 70,6. Największą oraz najmniejszą liczbę

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (33)

Narzędzie analityczne Lighthouse…

34 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

punktów uzyskały te same serwisy. Zmieniła się natomiast kolejność pozycji w przypadku

pozostałych bibliotek (Rys. 3).

Rys. 3. Zestawienie średnich wyników badanych serwisów

Źródło: oprac. własne

Zebrane dane pozwalają również przyjrzeć się wynikom uzyskiwanym w poszczególnych

kategoriach. W przypadku kategorii Performance zauważono dość duże zróżnicowanie

osiągniętych wyników. Najwięcej punktów dla serwisów desktopowych oraz mobilnych

uzyskał serwis biblioteki z Wrocławia. Dla obu wersji serwisów uzyskano wyniki powyżej 50

punktów. Najsłabiej, z wynikami nieprzekraczającymi 10 punktów, prezentuje się serwis

Biblioteki Jagiellońskiej. W przypadku audytu desktopowej wersji serwisu Biblioteki

Głównej Politechniki Warszawskiej wystąpił błąd w funkcjonowaniu narzędzia Lighthouse3.

Mobilna wersja tego serwisu została oszacowana na 4 punkty (Rys. 4).

Rys. 4. Zestawienie wyników kategorii Performance

Źródło: oprac. własne

3 Taka sytuacja oznacza błąd funkcjonowania narzędzia Lighthouse, zalecane jest zgłoszenie takiego zdarzenia

do repozytorium, Zob.: [19]

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (34)

Narzędzie analityczne Lighthouse…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 35

W kategorii PWA wyniki prezentują się zdecydowanie najgorzej spośród wszystkich

analizowanych przez Lighthouse obszarów. Jedynie serwis Biblioteki Politechniki Gdańskiej

w teście serwisu mobilnego uzyskał wynik przekraczający 50 punktów. Pozostałe wyniki

kształtują się w zakresie od 9 do 45 punktów (Rys. 5). Analizując wyniki należy zwrócić

uwagę, iż większość serwisów uzyskało takie same wyniki dla obu testowanych wersji. W tej

kategorii ponownie pojawił się błąd związany z audytem desktopowego serwisu Biblioteki

Główna Politechniki Warszewskiej.

Rys. 5. Zestawienie wyników kategorii PWA

Źródło: oprac. własne

Kolejna kategoria dotyczyła poziomu dostępności. Wyniki poszczególnych serwisów są

tutaj zbliżone. Średnia uzyskanych punktów w przypadku serwisów wersji desktopowej

wynosi 65,7 a dla wersji mobilnej 65,3. Mediana dla obu wersji wynosi 66. Najlepszy wynik

uzyskała w tym przypadku serwis Biblioteki Głównej Akademii Górniczo-Hutniczej im.

Stanisława Staszica w Krakowie, który dla obu testowanych wersji uzyskała maksymalny

wynik 100 punktów. Najgorzej wypadł serwis Biblioteki Głównej Politechniki Śląskiej,

którego wynik dla obu wersji wyniósł 49 punktów. Wyniki pozostałych serwisów wahały się

od 72 do 52 punktów (Rys. 6.). Należy w tym wypadku zwrócić uwagę, iż w zasadzie nie

odnotowano różnic w uzyskanej liczbie punktów zależności od testowanej wersji. Różny

wynik uzyskał tylko serwis Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie.

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (35)

Narzędzie analityczne Lighthouse…

36 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

Rys. 6. Zestawienie wyników kategorii PWA

Źródło: oprac. własne

Nieznacznie gorsze wyniki badane serwisy osiągnęły w kategorii Best Practices. Średnia

uzyskanych punktów wynosi w tej kategorii 63,9. Wszystkie serwisy uzyskały wyniki

przekraczające 50 punktów. Dla serwisu w wersji desktopowej najlepszy wynik uzyskał

serwis Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu (75 punktów). Dla wersji mobilnej taką samą

liczbę punktów uzyskał serwis Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie. Dla siedmiu

serwisów liczba uzyskanych punktów dla wersji desktopowej i mobilnej nie różniły się.

Podobnie mediana punktów uzyskanych przez poszczególne serwisy w obu wersjach

wynosiła w tej kategorii 63. Średnia punktów dla wszystkich serwisów wyniosła 63,9

(Rys. 7). Wyniki te świadczą o bardzo zbliżonym poziomie uzyskanych wyników w tej

kategorii dla wszystkich analizowanych serwisów.

Rys. 7. Zestawienie wyników kategorii Best Practices

Źródło: oprac. własne

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (36)

Narzędzie analityczne Lighthouse…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 37

Ostatnia z kategorii dotyczyła optymalizacji pod kątem wyszukiwarek internetowych.

Wyniki dla wersji desktopowej i mobilnej wszystkich serwisów były identyczne. Większość

serwisów uzyskała bardzo dobre wyniki. Średnia przekroczyła 74,2 punktów. Większość

serwisów uplasowała się w przedziale powyżej 67 punktów (Rys. 8). W przypadku serwisu

Biblioteki Głównej Uniwersytetu Medycznego w Gdańsku wystąpił błąd narzędzia.

Lighthouse nie przyznał żadnego punktu. Wynik ten wymaga indywidualnej analizy.

Rys. 8. Zestawienie wyników kategorii SEO

Źródło: oprac. własne

Najlepsze wyniki analizowane serwisy osiągały w kategoriach SEO (średnia 74,7),

Accessibility (średnia 65,7), Best Practices (średnia 63,94). Problemy zauważono w przy-

padku wydajności serwisów, gdzie średnia dla ich desktopowych wersji wyniosła 32,2 a

mobilnych 33,3. Najgorsze wyniki odnotowano w kategorii PWA. W tym wypadku średnia

dla serwisów desktopowych wyniosła 24,5 a mobilnych 30,4. W tej kategorii jedynie serwis

Biblioteki Politechniki Gdańskiej uzyskał 55 punktów w przypadku serwisu w wersji

mobilnej.

Jak utworzyć PWA w celu polepszenia wyników serwisu internetowego biblioteki

akademickiej w audytach Lighthouse?

Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu posiada portal internetowy, który posadowiony

został na systemie Liferay Portal - otwartoźródłowe rozwiązanie klasy Enterprise Content

Management. Portal zawiera kilka witryn, w tym publiczne witryny polsko i

angielskojęzyczne, a także witrynę prywatną stanowiącą biblioteczny intranet

społecznościowy [25]. Portal serwowany jest za pomocą protokołu HTTPS oraz posiada

responsywny motyw graficzny.

4 Wszystkie średnie podane dla wersji desktopowych analizowanych serwisów.

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (37)

Narzędzie analityczne Lighthouse…

38 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

W celu polepszenia wyników w audytach Lighthouse wykonano szereg prac

programistycznych i optymalizacyjnych opierając się na referencjach Lighthouse oraz innych

zasobach informacyjnych. Przetestowanie rozwiązań w zakresie PWA polegało na

przeprowadzeniu prac programistycznych na serwerze lokalnym oraz prac optymalizacyjnych

w obszarze wydajności i dostępności w witrynie na serwerze produkcyjnym. Wszelkie

czynności prowadzone były w kierunku wprowadzenia do optymalizowanego portalu cech

aplikacji typu PWA. Czynności te pokrótce scharakteryzowano poniżej.

W celu stworzenia PWA w środowisku lokalnym dodano, a następnie zarejestrowano

skrypt service-worker.js. Rejestracja service worker stanowi podstawowe działanie w

kierunku zastosowania takich rozwiązań jak dostępność w trybie offline, dodawanie skrótu do

aplikacji na ekranie startowym urządzenia, bądź wysyłanie powiadomień. Utworzono także

specjalną stronę z komunikatem, który będzie wyświetlany użytkownikom będącym w trybie

offline. Następnie utworzono plik manifest.json (Rys. 9). Zawiera on metadane oraz wytyczne

obejmujące działanie i wygląd wraz ikonami aplikacji i ekranu powitalnego. Dzięki plikowi

manifestu aplikacja otrzymała ekran powitalny, który widoczny jest tuż po jej uruchomieniu

za pomocą skrótu znajdującego się na ekranie startowym lub pulpicie urządzenia. Za sprawą

zastosowania atrybutu display o wartości standalone, aplikacja po otwarciu pozbawiona jest

interfejsu użytkownika przeglądarki i jest widoczna w przełączniku zadań. Audyty

Lighthouse w kategorii PWA w środowisku lokalnym wykazały zgodność testowej witryny

Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu z listą kontrolną PWA (oprócz wykorzystania HTTPS

bowiem ten wymóg spełniony będzie już środowisku produkcyjnym oraz ładowania strony

wystarczająco szybko w 3G). Na chwilę obecną5 trwają prace nad udostępnieniem

powyższych opcji w środowisku sieciowym. Poniżej zaprezentowane zostały narzędzia do

kontroli pliku manifestu, debugowania i przeglądu service worker [5] (Rys. 10) oraz

monitorowania zawartości pamięci podręcznej, które dostępne są w panelu Application

znajdującym się w DevTools (Rys. 11), a także przedstawiony został testowy widok

uruchomionej aplikacji (Rys. 12).

5 Stan na 22 września 2018 r.

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (38)

Narzędzie analityczne Lighthouse…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 39

Rys. 9. Widok manifestu testowanej aplikacji Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu znajdującej się w

środowisku lokalnym.

Źródło: [Dostęp: 18 wrzesień 2018] Dostępny w World Wide Web: http://localhost:8080/

Rys. 10. Widok zarejestrowanego service worker w testowanej aplikacji Biblioteki

Uniwersyteckiej w Toruniu znajdującej się w środowisku lokalnym. Źródło: [Dostęp: 18 wrzesień 2018] Dostępny w World Wide Web: http://localhost:8080/

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (39)

Narzędzie analityczne Lighthouse…

40 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

Rys. 11. Widok interfejsu CacheStorage, gdzie przechowywana jest zawartość na urządzeniu

użytkownika

Źródło: [Dostęp: 18 wrzesień 2018] Dostępny w World Wide Web: http://localhost:8080/

Rys. 12. Widok po uruchomieniu testowanej aplikacji (z lewej) za pomocą skrótu dodanego na

pulpicie w systemie Windows 10 (z prawej).

Źródło: [Dostęp: 18 wrzesień 2018] Dostępny w World Wide Web: http://localhost:8080/

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (40)

Narzędzie analityczne Lighthouse…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 41

Ze względu na fakt, że w kategorii najlepsze praktyki oraz SEO audyty posiadały dobre i

bardzo dobre wyniki, wykonano również wstępne prace optymalizacyjne w witrynie na

serwerze produkcyjnym. Objęły one poprawę wydajności, a także polepszenie dostępności.

W aspekcie podniesienia wydajności witryny polskojęzycznej przeprowadzono zabiegi

mające na celu zmianę rozmiaru ilustracji znajdujących się w “karuzeli” na stronie startowej6.

Z kolei aby poprawić jej dostępność dodano atrybuty Alt (tekst alternatywny) w ikonach

mediów społecznościowych, które znajdują się w stopce witryny. Dzięki temu rozwiązaniu

ilustracje pozyskały dodatkowe informacje, które mogą być wykorzystywane przez czytniki

ekranów oraz wyświetlane w przypadku, kiedy ilustracja nie może być załadowana.

DYSKUSJA

Realizacja badań umożliwiła uzyskanie odpowiedzi na postawione pytania. W pierwszej

kolejności scharakteryzowano najważniejsze funkcje narzędzia Lighthouse. Następnie,

przeprowadzono analizę serwisów wybranych bibliotek akademickich. Wykonano także

szereg czynności związanych z optymalizacji serwisu internetowego Biblioteki Uniwersy-

teckiej w Toruniu w środowisku lokalnym i produkcyjnym. Uzyskane wyniki umożliwiły

sformułowanie wniosków, które stanowią odpowiedź na poniższe tezy:

1. Badane serwisy są zoptymalizowane pod kątem wyszukiwarek internetowych oraz

dostępności, przestrzegają również ogólnych zaleceń projektowych. Zdiagnozowane

braki dotyczą wydajności oraz znikomego wykorzystania rozwiązań dedykowanych

urządzeniom mobilnym takim jak PWA.

2. W badanych serwisach bibliotek stosowane są różne otwarte systemy CMS, a niektóre

z nich można w nieskomplikowany sposób zoptymalizować pod względem PWA.

3. Usprawnianie portalu internetowego biblioteki akademickiej to proces ciągły, który w

sposób systematyczny zmierza do polepszenia kondycji stron.

4. Lighthouse umożliwia znalezienie odpowiedzi na pytanie, co zrobiliśmy dobrze, a co

jeszcze jest do zrobienia. Jednakże aby wdrażać poszczególne referencje wymagana

jest specjalistyczna wiedza i umiejętności.

W trakcie analizy wyników poszczególnych serii testów zauważono różnice w kategorii

Performance (Rys. 13.). Wynika z nich, że ocena wydajności analizowanych serwisów może

zależeć od wykorzystywanego łącza internetowego oraz przyjętych ustawień audytów np.:

opcji dławienia sieci, emulacji urządzeń wyświetlających serwis oraz czyszczenia pamięci.

W niektórych przypadkach w trakcie audytu wystąpiły błędy, co może również świadczyć o

6 Obecnie prowadzone są także próbne testy związane z konwersją ilustracji do nowych formatów takich jak np.

JPEG XR.

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (41)

Narzędzie analityczne Lighthouse…

42 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

możliwych problemach w funkcjonowaniu samego narzędzia, które nadal jest przez swoich

twórców rozwijane.

Rys. 13. Porównanie wyników testów poszczególnych serii w kategorii Performance dla

serwisów w wersji desktopowej Źródło: oprac. własne

Wyniki analizy porównawczej dla 11 badanych serwisów bibliotek pokazują, że są one

stosunkowo dobrze zoptymalizowane pod kątem wyszukiwarek. Pozytywnie przedstawia się

dostosowanie do wymagań związanych z dostępnością. Wykorzystywanie rekomendowanych

standardów tworzenia serwisów internetowych jest również na zadowalającym poziomie.

Pewne wątpliwości mogą budzić wyniki wydajności badanych serwisów oraz poziom

implementacji rozwiązań PWA. Ich przyczyną jest być może fakt, że rozwiązania typu PWA

nie są jeszcze wykorzystywane na szeroką skalę. Technologia ta pojawiła się stosunkowo

niedawno i nie jest ona tak rozpowszechniona jak pozostałe rozwiązania analizowane przez

Lighthouse.

Biblioteki na potrzeby budowy i zarządzania swoim serwisem internetowym, często

stosują systemy zarządzania treścią. Niektóre z nich można w nieskomplikowany sposób

zoptymalizować pod względem PWA. Według narzędzia Wappalyzer7, służącego do

identyfikowania technologii stosowanych na stronach WWW, aż 9 z 11 badanych bibliotek

korzysta open source CMS. W tym przypadku najczęściej stosowane są Drupal (3) oraz

Liferay (3), a następnie WordPress (2) i Joomla (1). Jeśli wykorzystywane CMS posiadają

resposnywne motywy graficzne, a portale serwowane są za pomocą HTTPS, jest możliwe

zastosowanie dedykowanych rozszerzeń wprowadzających funkcje PWA. Dostępne są np.

7 Analiza przeprowadzona została 30 września 2018 r. i miała na celu identyfikację systemów CMS

wykorzystywanych na stronach badanych bibliotek. W tym celu zastosowano narzędzie Wappalyzer. Zob.: [39].

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (42)

Narzędzie analityczne Lighthouse…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 43

darmową i prosta w użyciu wtyczka do WordPress8, otwarty moduł dla Drupala [26] czy też

komercyjne rozwiązanie dla Joomla! [12]. Należy mieć jednak świadomość, że większa liczba

dodatkowych rozszerzeń może negatywnie wpłynąć na wydajność.

Dlatego też innym podejściem może być “ręczna” implementacja komponentów PWA.

W sieci istnieje wiele narzędzi i samouczków dotyczących wprowadzania tego typu

rozwiązania, co może szczególnie zainteresować biblioteki korzystające z Liferay. Tak też

było w przypadku portalu Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu, gdzie prace optymalizacyjne

skupiły się na przygotowaniu PWA w środowisku lokalnym. W najbliższej przyszłości

planowane jest wprowadzenie elementów technicznych niezbędnych dla prawidłowego

funkcjonowania PWA w wersji produkcyjnej w sieci Internet. Niemniej jednak pierwsze

kroki zostały już poczynione, a należy podkreślić, że usprawnianie portalu Biblioteki

Uniwersyteckiej w Toruniu to proces ciągły, który w sposób systematyczny zmierza do

polepszenia kondycji witryn wchodzących w skład portalu. W tym kontekście istotne wydają

się zabiegi związane z tzw. progresywnym udoskonalaniem, które skupia się na treści [8].

Lighthouse został zaprojektowany jako wsparcie do projektowania serwisów i aplikacji

internetowych. Przydzielone punkty w poszczególnych kategoriach jako wynik

automatycznych audytów mogą stanowić cenną wskazówkę do podjęcia prac

optymalizujących funkcjonowanie danego produktu interaktywnego9. Ważnym elementem

audytów jest wygenerowany raport, który umożliwia szczegółową analizę poszczególnych

elementów serwisu lub aplikacji. Lighthouse udziela odpowiedzi na pytanie, co zrobiliśmy

dobrze, a co jeszcze jest do zrobienia analizowanych obszarach. Narzędzie to dedykowane

jest programistom oraz projektantom aplikacji i stron WWW, więc aby wdrażać poszczególne

referencje, w większości przypadków wymagana jest specjalistyczna wiedza i umiejętności.

KONKLUZJA

Lighthouse stanowi rozbudowane narzędzie do kompleksowej i automatycznej analizy

serwisów internetowych. Zapewnia ono dostęp do danych umożliwiających poprawę ich

jakości. Dzięki tym cechom zasługuje na wyróżnienie, szczególnie że jej zastosowanie nie

wymaga żadnych opłat. Wykorzystanie danych z audytów może mieć duże znaczenie przy

optymalizacji serwisów internetowych. Jednakże, jak pokazały prace prowadzone w portalu

Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu, działania te wymagają specjalistycznej wiedzy i

umiejętności. Optymalizacja to proces ciągły, który w sposób systematyczny zmierza do

polepszenia kondycji stron WWW i zwiększenia dostępności treści.

8 W celu łatwego dostosowania WordPress do wytycznych PWA powstała darmowa wtyczka. Zob.: [36].

9 Biblioteki podczas prac optymalizacyjnych mogą skorzystać z “kalkulatora wyników”, aby sprawdzić, który

wynik audytu daje najlepszy efekt końcowy. Zob.: [20].

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (43)

Narzędzie analityczne Lighthouse…

44 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

Wyniki przeprowadzonych audytów wykazały duże zróżnicowanie serwisów

internetowych wybranych bibliotek akademickich pod względem optymalizacji w badanych

obszarach. Dla większości z nich optymalizacja pod kątem wyszukiwarek, dostępność, czy

też dostosowanie do ogólnych zaleceń projektowych nie stanowi problemu. Gorsze wyniki

serwisy zanotowały w kategorii wydajności oraz PWA. W dobie sieci i urządzeń mobilnych

szczególnie wydajność odgrywa znaczącą rolę i aby tworzyć nowoczesne serwisy internetowe

bibliotek należy mieć tego świadomość.

LITERATURA CYTOWANA

[1] Accessible Rich Internet Applications (WAI-ARIA) 1.0 [online] [Dostęp 18 lipiec

2018] Dostępny w World Wide Web: https://www.w3.org/TR/wai-aria/

[2] Announcing Lighthouse 3.0 [online] [Dostęp: 18 lipiec 2018] Dostępny w World Wide

Web: https://developers.google.com/web/updates/2018/05/lighthouse3

[3] Chrome User Experience Report [online] [Dostęp: 18 lipiec 2018] Dostępny w World

Wide Web: https://developers.google.com/web/tools/chrome-user-experience-report/

[4] Compare your mobile site speed [online] [Dostęp: 18 lipiec 2018] Dostępny w World

Wide Web: https://www.thinkwithgoogle.com/feature/mobile/

[5] Debugging Service Workers [online] [Dostęp: 18 lipiec 2018] Dostępny w World

Wide Web: https://developers.google.com/web/fundamentals/codelabs/debugging-

service-workers/

[6] GitHub - dequelabs/axe-core: Accessibility engine for automated Web UI testing

[online] [Dostęp: 18 lipiec 2018] Dostępny w World Wide Web:

https://github.com/dequelabs/axe-core

[7] GitHub - GoogleChrome/lighthouse: Auditing, performance metrics, and best

practices for Progressive Web Apps [online] [Dostęp: 18 lipiec 2018] Dostępny w

World Wide Web: https://github.com/GoogleChrome/lighthouse

[8] Gustafson, A. Understanding Progressive Enhancement, A List Apart, Issue 269

[online] OCT 07, 2008 [Dostęp: 18 lipiec 2018] Dostępny w World Wide Web:

https://alistapart.com/article/understandingprogressiveenhancement

[9] Gustafson, A. Yes, That Web Project Should Be a PWA, A List Apart, [online] August

30, 2017 [Dostęp: 18 lipiec 2018] Dostępny w World Wide Web:

https://alistapart.com/article/yes-that-web-project-should-be-a-pwa

[10] How To Think About Speed Tools [online] [Dostęp: 18 lipiec 2018] Dostępny w World

Wide Web: https://developers.google.com/web/fundamentals/performance/speed-

tools/

[11] Is service worker ready? [online] [Dostęp: 18 lipiec 2018] Dostępny w World Wide

Web: https://jakearchibald.github.io/isserviceworkerready/

[12] Joomla Progressive Web Application (PWA) [online] [Dostęp: 18 lipiec 2018]

Dostępny w World Wide Web: https://extensions.joomla.org/extension/progressive-

web-application-pwa/

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (44)

Narzędzie analityczne Lighthouse…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 45

[13] Launching SEO Audit category in Lighthouse Chrome extension [online] [Dostęp: 18

lipiec 2018] Dostępny w World Wide Web:

https://webmasters.googleblog.com/2018/02/seo-audit-category-in-lighthouse.htm

[14] Lighthouse [online] [Dostęp: 18 lipiec 2018] Dostępny w World Wide Web:

https://chrome.google.com/webstore/detail/lighthouse/blipmdconlkpinefehnmjammfjp

mpbjk

[15] Lighthouse [online] [Dostęp: 18 lipiec 2018] Dostępny w World Wide Web:

https://developers.google.com/web/tools/lighthouse/

[16] Lighthouse Batch Reporter [online] [Dostęp: 18 lipiec 2018] Dostępny w World Wide

Web: https://www.npmjs.com/package/lighthouse-batch

[17] Lighthouse Report Viewer [online] [Dostęp: 18 lipiec 2018] Dostępny w World Wide

Web: https://googlechrome.github.io/lighthouse/viewer/

[18] Lighthouse v3 Scoring Guide [online] [Dostęp: 18 lipiec 2018] Dostępny w World

Wide Web: https://developers.google.com/web/tools/lighthouse/v3/scoring

[19] Lighthouse v3 Score Weighting [online] [Dostęp: 18 lipiec 2018] Dostępny w World

Wide Web:

https://docs.google.com/spreadsheets/d/1Cxzhy5ecqJCucdf1M0iOzM8mIxNc7mmx1

07o5nj38Eo/edit#gid=0

[20] Lighthouse, Web Performance, Architecture, And You [online] [Dostęp: 18 lipiec

2018] Dostępny w World Wide Web: https://snugug.com/musings/lighthouse-web-

performance-architecture-and-you/

[21] manifest .json [online] [Dostęp: 18 lipiec 2018] Dostępny w World Wide Web:

https://developer.mozilla.org/pl/docs/Mozilla/Add-ons/WebExtensions/manifest.json

[22] Measure Performance with the RAIL Model [online] [Dostęp: 18 lipiec 2018]

Dostępny w World Wide Web:

https://developers.google.com/web/fundamentals/performance/rail

[23] PageSpeed Insights [online] [Dostęp: 18 lipiec 2018] Dostępny w World Wide Web:

https://developers.google.com/speed/pagespeed/insights/?hl=pl

[24] Patel, N. Speed Is A Killer – Why Decreasing Page Load Time Can Drastically

Increase Conversions [online] [Dostęp: 18 lipiec 2018] Dostępny w World Wide Web:

https://neilpatel.com/blog/speed-is-a-killer/

[25] Piotrowski, D., M., Marczak, G. Migracja otwarto źródłowego systemu Liferay Portal

w Bibliotece Uniwersyteckiej w Toruniu – studium przypadku. Toruńskie Studia

Bibliologiczne, [S.l.], v. 10, n. 2 (19), p. 111-134.

[26] Progressive Web Apps [online] [Dostęp: 18 lipiec 2018] Dostępny w World Wide

Web: https://developers.google.com/web/progressive-web-apps/

[27] Progressive Web App Checklist [online] [Dostęp: 18 lipiec 2018] Dostępny w World

Wide Web: https://developers.google.com/web/progressive-web-apps/checklist

[28] Progressive Web Apps on Windows [online] [Dostęp: 18 lipiec 2018] Dostępny w

World Wide Web:https://docs.microsoft.com/en-us/microsoft-edge/progressive-web-

apps/get-started

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (45)

Narzędzie analityczne Lighthouse…

46 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

[29] PWMetrics [online] [Dostęp: 18 lipiec 2018] Dostępny w World Wide Web:

https://www.npmjs.com/package/pwmetrics

[30] Ranking Uczelni Akademickich 2018, [online] [Dostęp: 18 lipiec 2018] Dostępny w

World Wide Web: http://www.perspektywy.pl/RSW2018/ranking-uczelni-

akademickich

[31] Russell, A. Progressive Web Apps: Escaping Tabs Without Losing Our Soul, [online]

[Dostęp: 18 lipiec 2018] Dostępny w World Wide Web:

https://infrequently.org/2015/06/progressive-apps-escaping-tabs-without-losing-our-

soul/

[32] Service Workers: an Introduction [online] [Dostęp: 18 lipiec 2018] Dostępny w World

Wide Web: https://developers.google.com/web/fundamentals/primers/service-workers/

[33] Staying off the Rocks: Using Lighthouse to Build Seaworthy Progressive Web Apps

(Google I/O '17) [online] [Dostęp: 18 lipiec 2018] Dostępny w World Wide Web:

https://youtu.be/NoRYn6gOtVo

[34] Suchodolski, P. PWA pierwsze kroki [online] [Dostęp 18 lipca 2018]. Dostępny w

World Wide Web: https://sunscrapers.com/blog/pwa-pierwsze-kroki/

[35] Super Progressive Web Apps [online] OCT 07, 2008 [Dostęp: 18 lipiec 2018]

Dostępny w World Wide Web: https://wordpress.org/plugins/super-progressive-web-

apps/

[36] Tal, A. Progresywne aplikacje webowe: potęga aplikacji natywnych w przeglądarce.

Warszawa: APN Promise, 2018.

[37] Test Your Mobile Website Speed and Performance - Google [online] [Dostęp: 18

lipiec 2018] Dostępny w World Wide Web: https://testmysite.withgoogle.com/intl/en-

gb

[38] Use Lighthouse and Chrome UX Report to optimize web app performance (Google I/O

'18) [online] [Dostęp: 18 lipiec 2018] Dostępny w World Wide Web:

https://www.youtube.com/watch?v=UvK9zAsSM8Q

[39] Wappalyzer [online] [Dostęp: 18 lipiec 2018] Dostępny w World Wide Web:

https://www.wappalyzer.com/

[40] WebPagetest Website Performance and Optimization Test [online] [Dostęp: 18 lipiec

2018] Dostępny w World Wide Web: https://www.webpagetest.org/

Dr Paweł MARZEC - Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu. Instytut Informacji Naukowej i Bibliologii. Adres: 87-100 Toruń, ul. Bojarskiego 1; e-mail: [emailprotected] Dr Dominik Mirosław Piotrowski - Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Biblioteka Uniwersytecka. 87-100 Toruń, ul. Gagarina 13; -mail: [emailprotected]

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (46)

Wyszukiwanie informacji dziedzinowej…

47 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

Agnieszka MŁODZKA-STYBEL Centralny Instytut Ochrony Pracy – Państwowy Instytut Badawczy, WARSZAWA

WYSZUKIWANIE INFORMACJI DZIEDZINOWEJ Z ZASTOSOWANIEM MULTIWYSZUKIWARKI FASETOWEJ

W artykule przedstawiono problematykę wyszukiwania informacji w obszernych zasobach

naukowych, udostępnianych instytucjom badawczym w ramach tzw. licencji krajowych

(Elsevier, Springer, Wiley i in.) oraz licencji komercyjnych (IEEE/IET, Proquest).

Wyszukiwanie informacji o publikacjach ukierunkowane na określenie aktualnego stanu

wiedzy i nadążanie za rozwojem dziedziny jest nieodłącznym elementem pracy badawczej,

istotnym na każdym jej etapie. Udostępniana przez dostawców charakterystyka tematyki i

zawartości poszczególnych baz, a także prezentowane podziały zasobów wiedzy na

dziedziny i poddziedziny, stanowią znaczne ułatwienie dla środowisk naukowych, jednak

nie są w pełni wystarczające do trafnego wyznaczenia obszaru wyszukiwań i ich

efektywnego prowadzenia. Dostrzegana jest przydatność jednoczesnego przeszukiwania

udostępnianych, światowych zasobów wiedzy z możliwością selektywnego zawężania

zbioru wyników z wykorzystaniem nawigacji fasetowej i jego dalszą, pogłębioną

eksplorację. W referacie przedstawiono zarówno korzyści takiego podejścia,

wpływającego pozytywnie na jakość uzyskiwanego zbioru wyników wyszukiwania, m.in.

poprzez zmniejszenie ryzyka pominięcia istotnych źródeł informacji, jak i jego

ograniczenia, wynikające z uwarunkowań dostępu do narzędzi, nadążaniem za rozwojem

technologii, niepewności ekonomicznej w kontekście relatywnie wysokich kosztów

dostępu.

Searching domain-oriented resources with a faceted search engine. The paper presents

the problem of searching for information in large scientific resources, made available to

research institutions within the so-called national licenses (e.g. Elsevier, Springer, Wiley)

and commercial licenses (IEEE/IET, Proquest). Searching for information about

publications aimed at determining the current state of knowledge and keeping up with the

development of the field is an inseparable element of research work, important at every

stage. The characteristics and content description of particular databases provided by

providers, as well as the presented divisions of knowledge resources into the fields and

subfields, are a significant facilitation for the scientific community, but are not fully

sufficient to accurately determine the search area of the domain and carry out the

effective search. The usefulness of simultaneous searching of shared, global knowledge

resources with the possibility of selective narrowing of the set of results with the use of

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (47)

Wyszukiwanie informacji dziedzinowej…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 48

faceted navigation and its further, deep exploration is perceived. The paper presents both

the benefits of such an approach, positively affecting the quality of the obtained set of

search results, including reducing of the risk of missing important publications, as well

as its limitations, resulting from the conditions of access to tools, keeping up with

technology development, economic uncertainty in the context of relatively high costs of

the access to services.

Opracowano na podstawie wyników IV etapu programu wieloletniego „Poprawa bezpieczeństwa i warunków

pracy”, finansowanego w latach 2017-2019 w zakresie zadań służb państwowych przez Ministerstwo Rodziny,

Pracy i Polityki Społecznej. Koordynator Programu: Centralny Instytut Ochrony Pracy – Państwowy Instytut

Badawczy.

WPROWADZENIE

Coraz szerszy dostęp do światowych zasobów wiedzy w postaci elektronicznych

czasopism, książek i baz danych dla polskich instytucji akademickich i naukowych,

realizowany w ramach programu dofinansowywanego przez Ministerstwo Nauki

i Szkolnictwa Wyższego (MNiSW), ma istotne znaczenie dla rozwoju badań naukowych [9].

Obszerność zasobów i zróżnicowana forma ich udostępniania na platformach wydawców

przyczynia się do jednak do wielu trudności związanych z praktycznym dotarciem do

relewantnych wyników wyszukiwania. Światowe zasoby naukowe, udostępniane w ramach

tzw. licencji krajowej oraz subskrypcji baz, obejmują wiele dziedzin nauki. Pomimo

informacji wydawców i wskazywanego profilu baz dostrzegane są trudności w wyszukiwaniu

w wielodziedzinowych, obszernych zasobach informacyjnych.

Szczególne znaczenie ma w tym kontekście efektywność wyszukiwania informacji

naukowej, dobór odpowiednich procedur i strategii wyszukiwawczej. Rośnie zainteresowanie

wynikami badań dotyczących zachowań użytkowników we współczesnym środowisku

informacyjnym, stosowanych metod wyszukiwania informacji i eksploracji baz zasobów

elektronicznych, a także cech interfejsów, ułatwiających prowadzenie wyszukiwania [4, 6]. W

odpowiedzi na dostrzegane potrzeby związane z wyszukiwaniem informacji, a także dalszym

zarządzaniem uzyskanymi wynikami, następuje rozwój zaawansowanych narzędzi

wyszukiwawczych, stanowiących istotne wsparcie dla efektywnego wyszukiwania informacji,

w szczególności wyszukiwania tematycznego w dostępnych zbiorach [5, 8].

W artykule przedstawiono przegląd cech multiwyszukiwarki fasetowej, zidentyfiko-

wanych w ramach prac związanych z tworzeniem zestawienia tematycznego bibliografii.

W realizowanych pracach zastosowano dostępną w CIOP-PIB multiwyszukiwarkę zasobów

naukowych Primo ExLibris [1, 3].

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (48)

Wyszukiwanie informacji dziedzinowej…

49 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

ROZWÓJ DOSTĘPU DO ŚWIATOWYCH ZASOBÓW WIEDZY DLA

INSTYTUCJI BADAWCZYCH

Instytucje badawcze zapewniają użytkownikom coraz szerszy dostęp do baz zasobów

elektronicznych udostępnianych za pośrednictwem platformy Wirtualnej Biblioteki Nauki

(WBN). Platforma WBN (Rys. 1) umożliwia dostęp do kolekcji czasopism i innych zasobów

elektronicznych wybranych światowych wydawnictw naukowych: przede wszystkim

czasopism, a także w coraz większym stopniu książek (e-book), udostępnianych w ramach

tzw. licencji krajowych (m.in. Elsevier, Springer, Wiley, Ebsco).

Rys. 1. Zasoby informacyjne dostępne na platformie Wirtualnej Biblioteki Nauki

(WBN).

Ponadto, wiele instytucji zawiera również dodatkowe umowy, dofinansowywane przez

MNiSW, na dostęp do subskrybowanych baz zasobów elektronicznych. Jako przykład

wskazać można CIOP-PIB, który zapewnia dostęp do baz:

ProQuest, będącej obszerną, interdyscyplinarną bazą wielodziedzinową, obejmującą

swym zasięgiem takie dziedziny jak m.in. biznes, ekonomię, psychologię, nauki

społeczne, nauki humanistyczne, zawiera czasopisma różnych wydawców i abstrakty prac

doktorskich,

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (49)

Wyszukiwanie informacji dziedzinowej…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 50

IEEE/IET, reperezentującej zasoby literaturowe Institute of Electrical and Electronics

Engineers oraz Institution of Engineering and Technology, w tym czasopisma, materiały

konferencyjne, książki oraz normy.

Monitorowanie statystyk wykorzystywania baz wskazuje na sukcesywny wzrost

zainteresowania udostępnianymi zasobami wiedzy. Udostępniane przez wydawców dane

dotyczące użytkowania obejmują najczęściej podstawowe statystyki wykorzystywania

zasobów. Na Rys. 2 przedstawiono przykładowe dane dotyczące wybranych tytułów

czasopism zgodnych z profilem Instytutu: Safety Science oraz Applied Ergonomics,

obejmujące lata 2015 – 2018.

Rys. 2. Wybrane statystyki wykorzystywania zasobów informacyjnych na komputerach

CIOP-PIB dla czasopism: Safety Science oraz Applied Ergonomics.

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (50)

Wyszukiwanie informacji dziedzinowej…

51 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

Szeroki dostęp do światowych zasobów informacyjnych z obszaru nauki, również

najnowszych, daje polskim naukowcom możliwość szybszego „włączenia się w nurt” nauki

światowej, śledzenia jej rozwoju, zarówno w zakresie zagadnień ogólnych jak i problematyki

poszczególnych jej obszarów. Określenie stanu wiedzy dla dziedziny, dla wybranego obszaru

tematycznego stanowi istotny element działań w nauce, poprzedza planowanie badań

naukowych, wspiera ich realizację i ocenę. Wyszukiwanie informacji o publikacjach,

ukierunkowane na określenie aktualnego stanu wiedzy i nadążanie za rozwojem dziedziny,

jest nieodłącznym elementem pracy badawczej, istotnym na każdym jej etapie – i

strategicznie ważnym. W praktyce – działania zmierzające do określenia stanu wiedzy

koncentrują się w znacznym stopniu na gromadzeniu i systematycznym uzupełnianiu

bibliografii dziedziny oraz aktualizacji informacji o najnowszych dokonaniach naukowych.

Jakość zestawienia źródeł informacji oraz jego aktualizacji zależy w znacznym stopniu od

efektywności wyszukiwania informacji.

TEMATYCZNE ZESTAWIENIA ŹRÓDEŁ INFORMACJI

Biblioteka CIOP-PIB od ponad 10 lat opracowuje zestawienia tematyczne dotyczące

zagadnień odzwierciedlających wybrany obszar tematyczny problematyki bezpieczeństwa

pracy. W opracowywanych dotychczas zestawieniach wykorzystywano wyniki przeglądu i

wyszukiwań w zbiorach Biblioteki, obejmujących przede wszystkim zasoby drukowane.

Zestawienia te w ubiegłych latach dotyczyły m.in. oceny ryzyka zawodowego,

bezpieczeństwa pracy w budownictwie, wypadków przy pracy, stresu i obciążenia

psychicznego związanego z pracą. Problematyka bezpieczeństwa pracy ma charakter

interdyscyplinarny, publikacje dotyczą często wielu dziedzin nauki, tak więc tradycyjne

wyszukiwanie w zasobach drukowanych wymaga od pracowników biblioteki znacznej

wiedzy, doświadczenia i znajomości tematyki zbiorów. Wraz z rozwojem dostępu do

światowych zasobów wiedzy rosną też oczekiwania użytkowników informacji odnośnie

tworzonych zestawień tematycznych. Przyjąć można, że tworzone zestawienie bibliografii

powinno być w znacznym stopniu kompletne, i że nie pominięto istotnych dla rozwoju danej

dziedziny źródeł informacji, powinno obejmować określony zasięg czasowy i terytorialny

piśmiennictwa, w wystarczającym stopniu uwzględniać zarówno obcojęzyczne jak i

polskojęzyczne zasoby. Istotnym elementem zestawienia jest „uchwycenie” najważniejszych

aspektów danej tematyki, zgodnie z oczekiwanym zakresem tematycznym.

Na jakość tworzonego zestawienia bibliografii ma wpływ możliwie kompletny, dla danej

tematyki, zakres przeszukiwanych baz, przyjęcie odpowiedniej strategii/metodyki

wyszukiwania, zastosowanie narzędzi wyszukiwawczych, odpowiedni dobór terminologii i

ostateczny wybór źródeł informacji, kwalifikujących się do włączenia do zbioru. Coraz

szerszy dostęp do światowych zasobów, udostępnianych w formie elektronicznej, a także

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (51)

Wyszukiwanie informacji dziedzinowej…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 52

przydatne funkcjonalności wyszukiwarki fasetowej, stworzyły dogodną możliwość

modyfikacji dotychczasowego podejścia, wykorzystującego przede wszystkim przegląd

źródeł w formie drukowanej. Do przeszukiwanych zasobów włączono przede wszystkim

zasoby wiedzy udostępniane w formie elektronicznej w międzynarodowych bazach czasopism

i innych źródeł informacji.

Tematyka opracowanych w 2018 r. zestawień dotyczyła zagrożeń chemicznych w

środowisku pracy. Problematyka ta jest od wielu lat aktualna, spotyka się z dużym

zainteresowaniem użytkowników informacji, jest ona ponadto zbieżna z tematyką kampanii

informacyjnej koordynowanej przez Europejską Agencję Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy

(EU-OSHA) w latach 2018 – 2019 [2]. Stwarza to dodatkową możliwość szerokiego

rozpowszechnienia zestawień tematycznych, m.in. wśród uczestników wydarzeń

organizowanych przez polski Krajowy Punkt Centralny EU-OSHA, którego rolę pełni

Instytut. Zestawienia tematyczne przygotowano w dwóch wariantach:

polskojęzycznym, w którym przede wszystkim wykorzystano tradycyjne przeglądanie

zasobów drukowanych oraz uzupełniono przygotowywane zestawienie poprzez

wyszukiwania w zasobach elektronicznych. Zestawienie to tworzono na podstawie

księgozbioru w zakresie tematyki zagrożeń chemicznych oraz bieżących numerów

czasopism krajowych (lata 2017-2018), dostępnych w Czytelni, takich jak m.in.:

Medycyna Środowiskowa, Inspektor Pracy, Aktualności BHP, PIMOŚ, Lekarz Medycyny

Pracy. Takie podejście wynikało przede wszystkim z niewielkiego udziału zasobów

polskojęzycznych w bazach światowych zasobów naukowych;

obcojęzycznym, w którym znaczącą większość pozycji piśmiennictwa wyszukano w

zasobach elektronicznych, dostępnych w Instytucie. Obejmowały one zasoby

udostępniane w ramach tzw. licencji krajowych oraz baz subskrybowanych przez Instytut

(IEEE/IET, ProQuest). Wykorzystano multiwyszukiwarkę fasetową (Rys. 3) do

wyszukiwania w bazach, a następnie uzupełniono zestawienie poprzez wyszukiwania w

innych zasobach, w tym również udostępnianych w wersji drukowanej w bibliotece.

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (52)

Wyszukiwanie informacji dziedzinowej…

53 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

Rys. 3. Dostęp do wyszukiwarki fasetowej ze strony internetowej Biblioteki CIOP-PIB

(www.ciop.pl/biblioteka, zakładka E-zasoby).

W wyszukiwaniach z zastosowaniem multiwyszukiwarki wykorzystywano wyrażenia

wyszukiwawcze obejmujące problematykę zagrożeń chemicznych występujących w

środowisku pracy. Były to m.in. następujące wyrażenia:

chemical hazards AND work

occupational safety AND chemical substances

chemical substances AND workplace

occupational exposure AND chemical hazards.

Ze względu na znaczną liczbę wyników wyszukiwań wykorzystywano różne możliwości

zawężeń uzyskanej listy wyników (Rys. 4). Udostępniony w bazach podział na dziedziny

(kategorie) daje możliwość ograniczenia wyszukiwań do konkretnego, przypisanego

czasopismom obszaru tematycznego. W przypadku tematyki zagrożeń chemicznych w

środowisku pracy wykorzystywano kategorię dot. nauk o środowisku (Environmental

Sciences), w której wybierano m.in. następujące „podkategorie”: Occupational Hazards &

Health, Hazardous Substances Handling, Management & Disposal. Wykorzystywano także

możliwości nawigacji fasetowej i zawężania tematycznego listy wyników wyszukiwania do

wybranej tematyki, przypisanej poszczególnym publikacjom w bazie (deskryptory:

Occupational Safety, Occupational Safety and Health, Occupational Exposure i in).

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (53)

Wyszukiwanie informacji dziedzinowej…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 54

Rys. 4. Przykładowe możliwości zawężania tematycznego zbioru przeszukiwanego oraz

zbioru wyników wyszukiwania (kategorie przypisane czasopismom i tematy przypisane

artykułom).

Zawężanie zbioru przeszukiwanego: do poszczególnych dziedzin i poddziedzin nauki,

przypisywanych czasopismom, jak i do tematów przypisywanych artykułom, stanowi znaczne

ułatwienie dla działań związanych z wyszukiwaniem w zasobach baz. Prezentowane podziały

zasobów wiedzy nie są jednak w pełni wystarczające do trafnego, jednoznacznego

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (54)

Wyszukiwanie informacji dziedzinowej…

55 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

wyznaczenia obszaru wyszukiwań i ich efektywnego prowadzenia, ze względu na

zróżnicowane podejście do przypisywania dziedziny i poddziedziny w różnych bazach,

wynikające m.in. ze złożoności klasyfikacji nauki. Charakterystyka tematyki i zawartości

poszczególnych baz podlegających przeszukiwaniu, udostępniana przez dostawców, nie jest

wystarczająca do jednoznacznego wyboru bazy odzwierciedlającej dany obszar tematyczny,

zawartość baz i ich udostępniania podlega też ciągłym zmianom.

Istotnym zawężeniem listy wyników, które zastosowano do wyszukiwania piśmiennictwa

z zakresu zagrożeń chemicznych w środowisku pracy, było ograniczenie zbioru do

recenzowanych zasobów informacyjnych. W ostatecznej wersji do zbioru dołączono także

zasoby pochodzące z innych wiarygodnych źródeł, m.in. materiały informacyjne Europejskiej

Agencji Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy (EU-OSHA).

Na Rys. 5 przedstawiono zestawienia źródeł informacji, opracowane w formie broszur

wydanych przez CIOP-PIB w wersji drukowanej oraz elektronicznej, udostępnionej na stronie

internetowej Biblioteki (www.ciop.pl/biblioteka).

Rys. 5. Broszury informacyjne dot. piśmiennictwa z zakresu zagrożeń chemicznych,

opracowane przez Ośrodek Informacji Naukowej i Dokumentacji CIOP-PIB.

Zróżnicowane podejście do wyszukiwania tematycznego, zastosowane do tworzenia

obydwu zestawień, a także doświadczenia w ich opracowywaniu z lat ubiegłych, dały

możliwość identyfikacji korzyści i ograniczeń wynikających z zastosowania wyszukiwarki, a

także sformułowania wstępnych wniosków przydatnych dla dalszego tworzenia zestawień.

KORZYŚCI I OGRANICZENIA DOTYCZĄCE WYKORZYSTYWANIA

MULTIWYSZUKIWARKI FASETOWEJ

Na podstawie dotychczasowych doświadczeń wykorzystywania multiwyszukiwarki

fasetowej do tworzenia zestawień tematycznych dostrzegane są następujące korzyści

wynikające z jej zastosowania:

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (55)

Wyszukiwanie informacji dziedzinowej…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 56

• dostrzegana jest przydatność jednoczesnego przeszukiwania udostępnianych,

światowych zasobów wiedzy z możliwością selektywnego zawężania zbioru wyników

z wykorzystaniem nawigacji fasetowej i dalszej, pogłębionej eksploracji zbioru.

Multiwyszukiwarka stanowi narzędzie, integrujące dostęp do zasobów i znacząco

ułatwia dalsze zarządzanie wynikami wyszukiwania;

• istotnym ułatwieniem jest możliwość wyszukiwania fasetowego, ujednoliconego dla

wielu baz, w szczególności w zakresie kategorii tematycznych, a także autora, typu

dokumentu, roku wydania. Możliwość zawężania zbioru wyników do recenzowanych

źródeł informacji pozwala podnieść wiarygodność zestawienia źródeł informacji;

• znacząco mniejsza jest czasochłonność procedur wyszukiwania, i większa

przejrzystość wyników. W zasadzie można mówić o niezbędności zastosowania

multiwyszukiwarki w sytuacji dostępu do wielu baz zasobów elektronicznych ze

względu na praktyczną niemożność odrębnego, kolejnego przeszukiwania dostępnych

baz;

• wyszukiwanie jednocześnie w wielu bazach stanowi odrębną wartość dodaną ze

względu na możliwość identyfikacji powiązań pomiędzy publikacjami, autorami – w

obrębie wielu baz. Wskazywane są powiązania, których „nie widać” przy

przeszukiwaniu w zakresie jednej bazy. Ponadto, dostęp do wielu źródeł jednocześnie,

aktualizowanych na bieżąco, wydaje się zmniejszać ryzyko pominięcia istotnych

źródeł informacji i wpływa pozytywnie na kompletność tworzonego zestawienia

bibliografii;

• ujednolicony interfejs wyszukiwawczy, wiele funkcjonalności stosowanych jest

jednocześnie dla wielu baz, lepsza „jednoczesna” widoczność materiałów z wielu

źródeł, możliwość ustawienia alertów operujących jednocześnie w wielu bazach,

dostęp do innych źródeł np. Open Access ułatwia porównania i wybór pozycji

piśmiennictwa;

• lepsza jakość zbioru wyników, gromadzonych źródeł, kompletność bibliografii,

możliwość przeglądu abstraktów, pełnych tekstów (dostępnych w większości

przypadków) ułatwia zakwalifikowanie publikacji do tworzonego zbioru lub jej

odrzucenie.

Dostrzegane korzyści, przede wszystkim w zakresie integracji wyszukiwania z różnych

źródeł, są w znacznym stopniu zgodne z wymienianymi w piśmiennictwie [7, 8], w którym

podkreślane są również takie zalety jak:

• eliminowanie problemu „wyszukiwania domyślnego”, w którym użytkownicy

preferują najbardziej widoczną opcję wyszukiwania, a w rezultacie w uzyskanych

wynikach brakuje ważnych zasobów,

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (56)

Wyszukiwanie informacji dziedzinowej…

57 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

• wyszukiwanie jest wygodniejsze dla użytkownika, mniej „przytłaczające” – dzięki

łatwiejszej nawigacji, łatwiejszemu rozróżnianiu formatów i typów dokumentów, co

jest szczególnie ważne dla użytkownika początkującego.

Dostrzegane ograniczenia dot. wykorzystywania multiwyszukiwarki fasetowej to m.in.:

• niepełność zasobów, objętych wyszukiwaniem, konieczna jest więc świadomość

użytkownika, że przeszukiwane zasoby są ograniczone pomimo znacznej liczby

dostępnych źródeł informacji. Dostępne w Instytucie bazy stanowią tyko pewną część

światowych baz i innych zasobów wiedzy, dostawcy są firmami komercyjnymi

podlegającymi złożonym mechanizmom rynkowym, dostęp do zasobów wiedzy

zależy w znacznym stopniu od dofinansowania nauki. Źródła dziedzinowych zasobów

informacyjnych często wykorzystywane w Instytucie a nie w pełni objęte przez

wyszukiwarkę to m.in. baza OSH-UPDATE + FIRE, zasoby udostępniane na stronach

internetowych instytucji i organizacji: EU-OSHA, Dublin, ILO, ISSA, WHO,

merytorycznie ważne mogą okazać się również inne źródła informacji, dostępne w

formie drukowanej;

• niedoskonałości wyszukiwarek, stosowanych algorytmów wyszukiwawczych. Fakt

dostępu do wielu źródeł jednocześnie, aktualizowanych na bieżąco, wydaje się

zwiększać ryzyko błędnego dodania pozycji piśmiennictwa, nie powiązanej

bezpośrednio z wyznaczonym obszarem tematycznym. Ujednolicenie wyszukiwania

dla poszczególnych baz może okazać się w pewnych przypadkach niekorzystne,

wyszukiwanie w pojedynczej bazie, też wykorzystującej nawigację fasetową, może

okazać się bardziej efektywne dla konkretnej tematyki;

• aspekty ekonomiczne, organizacyjne: relatywnie wysokie koszty dostępów do baz

odpłatnych, koszty dostępu do usługi (wyszukiwarki), w szczególności dla mniejszych

bibliotek. Skala działań i wielkość biblioteki powiązana jest też z kwestią

wymaganych kwalifikacji personelu. Do wyszukiwania w bazach niezbędne są

odpowiednie kwalifikacje językowe, radzenie sobie ze znacząco większą skalą

zasobóww porównaniu z zasobami katalogu Biblioteki wymaga odpowiednich

kwalifikacji z zakresu informacji naukowej;

• umiejętności i oczekiwania użytkowników, nie zawsze świadomych, że sam fakt

zastosowania multiwyszukiwarki fasetowej nie wystarczy, trzeba właściwie dobrać

słownictwo, najczęściej konieczna jest też dalsza, pogłębiona eksploracja wyników.

Wśród ograniczeń wymienianych w piśmiennictwie dostrzegany jest m.in. problem

zastosowania wyszukiwarek w małych bibliotekach, a także konieczność dalszego

wyszukiwania w zasobach udostępnianych na poszczególnych platformach dostawców [7].

Na podstawie przeglądu wyników wyszukiwania, związanych z opracowaniem

zestawienia tematycznego, mającego na celu uzyskanie zestawienia „dobrej jakości”,

sformułowano pilotażowe wnioski i zalecenia dotyczące prowadzenia wyszukiwań

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (57)

Wyszukiwanie informacji dziedzinowej…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 58

tematycznych. Dostrzegana jest znacząca przydatność zastosowania multiwyszukiwarki

fasetowej:

• w szczególności w sytuacji dostępu do wielu baz zasobów elektronicznych –

poprzez prowadzenie wyszukiwań jednocześnie w wielu bazach, z

wykorzystaniem ujednoliconego interfejsu wyszukiwawczego,

• przede wszystkim na początkowym etapie, który wyłania ośrodki pracujące nad

danym tematem, badaczy, słownictwo stosowane do opisu, czasopisma włączające

daną tematykę do swojego profilu, powiązania zasobów różnych baz.

Dalsza eksploracja (i uzupełnienie) zbioru wyników niekoniecznie wymaga zastosowania

multiwyszukiwarki:

• może koncentrować się na pojedynczych bazach, dot. ośrodków badawczych,

autorów, wyłonionych w wyszukiwaniach wstępnych,

• umożliwia skorygowanie, modyfikację i rozbudowę zakresu terminologii, bardziej

precyzyjnego doboru wyrażeń wyszukiwawczych.

Takie podejście pozwala na skuteczne wyznaczenie obszaru tematycznego dziedziny i

jego dalszą, pogłębioną eksplorację, zmniejsza także ryzyko pominięcia istotnych źródeł

informacji, w szczególności w obszarach tematycznych lokujących się na pograniczu

dziedzin, o charakterze interdyscyplinarnym.

Oczywista wydaje się konieczność końcowej weryfikacji zbioru, przeglądu abstraktów i

pełnych tekstów, końcowego określenia zakresu tematycznego, np. uzupełnienia o nowy

aspekt, który pojawił się w wyniku eksploracji zbioru wyników wyszukiwawczych, uściślenia

kryteriów publikacji zakwalifikowania do zestawienia. Końcowym, ale zdecydowanie

czasochłonnym etapem prac, jest ujednolicenie zapisów wybranych pozycji piśmiennictwa,

uzupełnienie brakujących szczegółów.

PODSUMOWANIE

W artykule przedstawiono wybrane aspekty wyszukiwania w światowych zasobach

wiedzy na przykładzie tematyki zagrożeń chemicznych w środowisku pracy.

W wyszukiwaniach stosowano multiwyszukiwarkę fasetową (Primo ExLibris), prowadzono

także wyszukiwania bez zastosowania wyszukiwarki. Zidentyfikowano korzyści zastosowania

wyszukiwarki, wpływającej pozytywnie na jakość uzyskiwanego zbioru wyników

wyszukiwania, m.in. poprzez zmniejszenie ryzyka pominięcia istotnych źródeł informacji.

Podstawowym ograniczeniem jej zastosowania jest m.in. niepełność zasobów, obejmowanych

wyszukiwaniem, czemu nie zawsze towarzyszy świadomość tego faktu. Ważne wydają się

także ograniczenia wynikające z uwarunkowań dostępu do narzędzi, nadążaniem za rozwojem

technologii, niepewności ekonomicznej w kontekście relatywnie wysokich kosztów dostępu

dla poszczególnych bibliotek.

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (58)

Wyszukiwanie informacji dziedzinowej…

59 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

Sformułowano pilotażowe wnioski/zalecenia dotyczące sposobu prowadzenia

wyszukiwań tematycznych w bazach zasobów elektronicznych. Przedstawione wnioski

traktować można jako wstępne, sformułowane na podstawie wyszukiwań prowadzonych w

celu opracowania zestawienia źródeł informacji tematycznej. Stanowić mogą one zarówno

uzupełnienie stanu wiedzy dotyczącej strategii, taktyki wyszukiwania – w aspekcie rozwoju

dostępu do światowych zasobów wiedzy oraz narzędzi wyszukiwawczych, jak i punkt wyjścia

do dalszych badań porównawczych w tej dziedzinie.

Literatura cytowana

[1] Ex Libris Primo, Discovery & Delivery. Broszura informacyjna

[http://aleph.pl/pliki/promo/72/download/].

[2] Kampania na lata 2018-19: „Zdrowe i bezpieczne miejsce pracy: substancje

niebezpieczne pod kontrolą”, Europejska Agencja Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy

[https://osha.europa.eu/pl/healthy-workplaces-campaigns/dangerous-substances-18-19].

[3] Marcinkowski P.: Wyszukiwarka naukowa czyli OPAC via PRIMO. ALEPH Polska 2014

[http://static.aleph.pl/polaleph2014/PM_OPAC_via_Primo.pdf].

[4] Matysek A., Pulikowski, A.: Strategie wyboru źródeł informacji naukowej, VII

Ogólnopolska Konferencja Naukowa „Zarządzanie informacją w nauce” Katowice, 2018

r. [https://rebus.us.edu.pl/bitstream/20.500.12128/7765/3/Matysek_strategie_

wyboru_zrodel_informacji_naukowej.pdf].

[5] Młodzka-Stybel A.: Doskonalenie dostępu do zasobów katalogu biblioteki z

wykorzystaniem wyszukiwarki fasetowej Primo, Praktyka i Teoria Informacji Naukowej i

Technicznej, 2016, XXIV nr 1.

[6] Pulikowski, A.: Modelowanie procesu wyszukiwania informacji naukowej. Strategie i

interakcje, Uniwersytet Śląski, Prace Naukowe UŚ; Nauka o Książce i Bibliotece,

Katowice, 2018.

[7] Singley E.:. To Bento or Not to Bento – Displaying Search results, Usable Libraries blog,

January 4, 2016 r.

[8] Walberg, Ben., Tai Xiaoyu. Bento Box Discovery, University of Maryland Libraries

Research & Innovative Practice Forum, 2016,

[https://drum.lib.umd.edu/handle/1903/18098].

[9] Wirtualna Biblioteka Nauki, Interdyscyplinarne Centrum Modelowania Matematycznego

i Komputerowego, Uniwersytet Warszawski, [https://wbn.icm.edu.pl/].

Dr inż. Agnieszka MŁODZKA-STYBEL – Centralny Instytut Ochrony Pracy – Państwowy Instytut Badawczy. Adres: 00-701 Warszawa, ul. Czerniakowska 16; e-mail: [emailprotected]

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (59)

Menedżer bibliografii…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 60

Jacek TOMASZCZYK Uniwersytet Śląski, KATOWICE

MENEDŻER BIBLIOGRAFII JAKO NARZĘDZIE CYFROWEGO HUMANISTY

W artykule zaprezentowano funkcje i możliwości zastosowania w pracy naukowej

programów do zarządzania bibliografią zwanych menedżerami bibliografii. Na

przykładzie menedżera bibliografii Zotero w praktyczny sposób przedstawiono

gromadzenie źródeł i tworzenie opisów bibliograficznych, sporządzanie notatek,

dodawanie etykiet, ustalanie relacji między obiektami informacyjnymi oraz współpracę z

procesorami tekstów. Opisano również zaawansowane możliwości wyszukiwawcze

programu Zotero, które mogą okazać się niezbędne przy gromadzeniu dużej liczby opisów

bibliograficznych, notatek i plików.

Reference Manager as a Tool for a Digital Humanist. The article describes the

functions and possibilities of using reference managers in research work. The author,

using the Zotero reference manager as an example, shows in a practical way how to

gather sources, create bibliographic descriptions, make notes, add labels (tags), establish

relations between information objects, and how to use the application in text processors.

The paper also presents Zotero advanced search capabilities that may be useful while

collecting large numbers of bibliographic descriptions, notes and files.

Humanistyka cyfrowa, pojęcie o szerokim i trudnym do jednoznacznego określenia

zakresie, znana jest na świecie od lat 70. dwudziestego wieku. Początkowo była nazywana

humanities computing – ten termin pojawił się m.in. w materiałach konferencyjnych [1], [2].

Wzrost zainteresowania humanities computing nastąpił w latach 80., a z początkiem lat

dziewięćdziesiątych do literatury wszedł termin digital humanities, zdobywając z każdym

rokiem coraz większą popularność1. W Polsce za początek ogólnokrajowych dyskusji nad

humanistyką cyfrową uznaje się konferencję „Zwrot cyfrowy w humanistyce”, która odbyła

się w dniach 25-26 listopada 2012 r. w Lublinie.

1 Trend ten trwał do 2006 r., co można zaobserwować na przykładzie wydawnictw zwartych, korzystając z

Google Books Ngram Viewer.

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (60)

Menedżer bibliografii…

61 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

Humanistyka cyfrowa polega przede wszystkim na wykorzystaniu technologii

informacyjno-komunikacyjnych, w tym metod komputerowych i narzędzi cyfrowych, w

badaniach i edukacji w zakresie nauk humanistycznych i nauk o sztuce, realizowanych także

w przestrzeni wirtualnej. Humanistyka cyfrowa może być uważana m.in. za nurt, dyscyplinę,

pole badań, nowe zjawisko, nowy model, koncepcję, narzędzie, interdyscyplinarną nakładkę

[4]. Osoby zajmujące się cyfrową humanistyką zyskały miano cyfrowych humanistów.

W swojej pracy oprócz tradycyjnych metod i narzędzi wykorzystują w dużym stopniu

narzędzia cyfrowe, do których zalicza się nie tylko edytor tekstu i przeglądarka internetowa,

ale także wiele innych programów i aplikacji: oprogramowanie korpusowe, analizatory

morfologiczne, programy konkordancyjne, elektroniczne ankiety, cyfrowe notatniki,

menedżery bibliografii. Oprócz narzędzi cyfrowego humanistę charakteryzuje również inny

styl pracy, opierający się m.in. na preferowaniu informacji w postaci elektronicznej,

korzystaniu z usług w chmurze2 do przechowywania i udostępniania dokumentów do

wspólnej edycji oraz wykorzystaniu urządzeń mobilnych do gromadzenia informacji

bibliograficznej.

Praca humanisty to przede wszystkim praca ze źródłami. Do ich gromadzenia,

opisywania i wykorzystywania (cytowania) w trakcie pisania cyfrowi humaniści posługują się

menedżerami bibliografii, uznając je za jedne z najbardziej przydatnych narzędzi w

warsztacie naukowca, niezależnie od uprawianej dyscypliny. Menedżer bibliografii to

program komputerowy (aplikacja) ułatwiający tworzenie i organizowanie (w katalogi,

kolekcje, kategorie, tematy) opisów bibliograficznych różnego typu publikacji – książek,

artykułów, stron WWW, filmów, raportów, patentów, norm, map, nut, rękopisów i in.

Największą zaletą tego typu aplikacji jest to, że poprawnie (choć oczywiście zdarzają się

błędy) tworzą przypisy bibliograficzne i automatycznie – na podstawie zacytowanych w

tekście publikacji – generują bibliografie załącznikowe zgodnie z wybranym przez

użytkownika stylem (systemem) bibliograficznym3. Do innych przydatnych funkcji

menedżerów bibliografii należą:

automatyczne pobieranie na podstawie ISBN i DOI danych bibliograficznych z

katalogów bibliotecznych i bibliograficznych baz danych,

2 Chmura to “globalna sieć serwerów, z których każdy pełni inną funkcję. Chmura nie jest czymś namacalnym.

To rozległa sieć serwerów zdalnych znajdujących się w różnych miejscach na świecie. Serwery są połączone i

działają jak jeden ekosystem. Pełnią one różne funkcje: przechowują dane i umożliwiają zarządzanie nimi,

obsługują aplikacje oraz dostarczają zawartość lub usługi, takie jak strumieniowe przesyłanie materiałów wideo,

poczta internetowa, oprogramowanie biurowe i sieci społecznościowe. Zamiast korzystać z danych i plików na

jednym komputerze lokalnym lub osobistym, można uzyskiwać dostęp do nich z dowolnego urządzenia

połączonego z Internetem — informacje będą dostępne w dowolnym miejscu i czasie.” [3] 3 Użytkownik zwykle ma do wyboru kilka tysięcy stylów bibliograficznych.

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (61)

Menedżer bibliografii…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 62

przechowywanie plików (pełnych tekstów artykułów, najczęściej w formacie pdf,

obrazów, a także kopii stron internetowych),

pobieranie metadanych z plików pdf artykułów i książek,

tworzenie notatek (zarówno swobodnych, jak i połączonych z opisem

bibliograficznym lub plikiem),

tworzenie notatek w plikach pdf i import tych notatek do bazy programu,

tagowanie (etykietowanie) treści i automatyczne tworzenie subkolekcji na podstawie

tagów (etykiet),

tworzenie powiązań semantycznych między obiektami bibliograficznymi,

wyszukiwanie zgromadzonych opisów bibliograficznych według różnych kryteriów,

wyszukiwanie w treści notatek i plików pdf,

przeszukiwanie baz danych i katalogów online (np. WorldCat, Web of Science,

Scopus, ProQuest; korzystanie z Google Scholar),

współpraca z procesorami tekstów (MS Word, LibreOffice Writer, Dokumenty

Google),

eksportowanie danych bibliograficznych,

wykorzystanie chmury do synchronizacji bazy między urządzeniami,

udostępnianie innym użytkownikom własnych zbiorów bibliograficznych.

Wymienionych wyżej funkcji nie znajdziemy w każdym menedżerze bibliografii. Na

rynku istnieje ich wiele, dlatego jeśli zdecydujemy się zacząć używać któregoś z nich,

musimy wybrać taki, który będzie najlepiej dopasowany do naszych potrzeb (ideału możemy

nie znaleźć). Do kryteriów, które warto wziąć pod uwagę przy wyborze programu, należą:

1. typ aplikacji: internetowa, desktopowa (instalowana na dysku użytkownika), mobilna

(jako dodatkowa do internetowej i/lub desktopowej),

2. cena4 i rodzaj licencji,

3. system operacyjny (Windows, macOS, Linux),

4. dostępność niezbędnych stylów cytowań bibliograficznych,

5. współpracę z edytorami tekstu,

6. możliwość wyszukiwania dokumentów w Internecie (w bazach danych i katalogach),

7. kompleksowa obsługa plików pdf (m.in. tworzenie notatek, pobieranie metadanych).

4 Dostępne są zarówno płatne, jak i bezpłatne menedżery bibliografii, a także aplikacje w modelu freemium,

czyli dostępne za darmo w wersji podstawowej, ale z płatnymi funkcjami zaawansowanymi.

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (62)

Menedżer bibliografii…

63 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

Obecnie do najbardziej znanych menedżerów bibliografii należą (w kolejności

alfabetycznej): Citavi (www.citavi.com), CiteULike (http://www.citeulike.org), clowiz

(www.colwiz.com), Docear (www.docear.org), EndNote (endnote.com), F1000Workspace

(f1000workspace.com), JabRef (www.jabref.org), Mendeley (www.mendeley.com), PaperPile

(paperpile.com), Papers (www.papersapp.com), Qiqqa (http://www.qiqqa.com), ReadCube

(www.readcube.com), RefWorks (refworks.proquest.com), Zotero (www.zotero.org).

Porównanie podstawowych cech wymienionych aplikacji i wielu innych można znaleźć w

Wikipedii5.

Jednym z najpopularniejszych bezpłatnych, wieloplatformowych menedżerów

bibliografii jest program Zotero. W dalszej części artykułu omówimy jego funkcje, które w

istotny sposób wzbogacają cyfrowy warsztat humanisty. Zotero jest wprawdzie pojedynczą

aplikacją, ale możemy postrzegać go jako system, ponieważ jego pełne możliwości

uwidocznią się dopiero po zainstalowaniu kilku dodatków. Na system Zotero składają się

cztery elementy:

1. Program Zotero, który pobieramy ze strony www.zotero.org.

2. Rozszerzenie Zotero, instalowane w przeglądarce internetowej (Chrome, Firefox,

Safari), które może pobrać ze strony Zotero lub z poziomu przeglądarek (z Chrome

Web Store, Firefox Add-ons, Rozszerzenia Safari).

3. Dodatek Zotero, który dodaje się automatycznie do procesorów tekstu (Word,

LibreOffice, Dokumenty Google) podczas instalacji programu Zotero.

4. Wtyczki (plugins) Zotero, dzięki którym zyskujemy dodatkowe funkcje (przede

wszystkim warto zainstalować dodatek Zotfile6, pobierany ze strony zotfile.com).

Po zainstalowaniu i uruchomieniu Zotero na ekranie zobaczymy trójpanelowe okno

programu.

W lewym panelu wyświetlana jest biblioteka użytkownika (Moja biblioteka), która może

zostać podzielona na kolekcje, czyli kategorie, które stworzy użytkownik, aby tematycznie

pogrupować gromadzone przez siebie źródła. Środkowy panel będzie prezentował zawartość

wskazanej w lewym panelu kolekcji, a w prawym panelu będą pojawiać się szczegółowe

informacje bibliograficzne na temat wybranego dokumentu. W głównym oknie znajdują się

również trzy okna pomocnicze: dwa wyszukiwawcze oraz okno z etykietami (tagami).

5 Hasło “Comparison of reference management software”,

https://en.wikipedia.org/wiki/Comparison_of_reference_management_software. 6 ZotFile umożliwia ekstrahowanie podświetleń (zaznaczeń fragmentów tekstu) i notatek (komentarzy)

sporządzonych przez użytkownika w pliku pdf do osobnej notatki Zotero. Nie ma znaczenia, w jakim

czytniku/edytorze pdf została zrobiona notatka lub komentarz.

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (63)

Menedżer bibliografii…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 64

Rys. 1. Główne okno programu Zotero

TWORZENIE OPISÓW BIBLIOGRAFICZNYCH

Poszukując literatury na dany temat w bazach danych, katalogach i innych źródłach

informacji bibliograficznej, znajdujemy opisy bibliograficzne lub pełne treści interesujących

nas dokumentów. Musimy zapisać je w Zotero, aby móc z nich później korzystać (cytować) w

tekście. Zotero daje możliwość rejestrowania źródeł na cztery sposoby:

1. samodzielne wprowadzanie opisów dokumentów przez wypełnienie formularza dla

wybranego typu publikacji,

2. automatyczne pobieranie opisów bibliograficznych na podstawie wprowadzonego

przez użytkownika numeru ISBN, DOI, PMID lub arXiv,

3. pobieranie opisów bibliograficznych podczas przeglądania stron WWW, korzystając z

rozszerzenia zainstalowanego w przeglądarce,

4. przenoszenie (kopiowanie) do Zotero plików pdf artykułów i książek; program

automatycznie stworzy opisy bibliograficzne na podstawie informacji zawartych w

plikach.

Manualne tworzenie opisów bibliograficznych polega na wypełnianiu poszczególnych

pól formularza dostosowanego do typu publikacji. Zotero oferuje formularze dla wielu typów

publikacji (Rys. 2), a przykładowy formularz opisu artykułu przedstawia Rys. 3.

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (64)

Menedżer bibliografii…

65 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

Rys. 2. Typy dokumentów Rys. 3. Formularz opisu bibliograficznego artykułu z

czasopisma

Wypełnianie formularzy jest dość pracochłonne, dlatego użytkownicy Zotero korzystają

najczęściej z opcji automatycznego tworzenia opisów na podstawie numerów ISBN lub DOI.

Numery te wpisujemy w ramkę, które pojawia się po kliknięciu ikony różdżki (Rys. 4).

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (65)

Menedżer bibliografii…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 66

Rys. 4. Dodawanie opisów bibliograficznych za pomocą numerów ISBN, DOI, PMID, arXiv

Oprócz opisów bibliograficznych książek i artykułów użytkownicy zapisują także

dokumenty znalezione w serwisach internetowych. Jeśli zainstalowaliśmy rozszerzenie Zotero

w przeglądarce Chrome, Firefox lub Safari, możemy zapisywać w programie artykuły, strony

WWW, książki elektroniczne, filmy. W Zotero tworzone są opisy bibliograficzne

zapisywanych dokumentów wraz z ich adresami internetowymi oraz plikami pdf, jeśli zostały

bezpłatnie udostępnione. Oprócz opisu i linku do strony WWW na dysku użytkownika

zapisywana jest również kopia tej strony, dzięki czemu będzie do niej dostęp nawet wtedy,

gdy zostanie usunięta z Internetu.

Dzięki rozszerzeniu Zotero w przeglądarce internetowej zyskaliśmy także bardzo

przydatną funkcję zapisywania fragmentów treści stron WWW. Zaznaczony tekst na stronie

możemy zapisać w bazie korzystając z menu kontekstowego, pojawiającego się po wciśnięciu

prawego przycisku myszy. Wybierając opcję Save to Zotero, a następnie Create Zotero Item

and Note from Selection w bieżącej kolekcji Zotero zostaną zapisane dane na temat strony

WWW, kopia jej całości, a dodatkowo zostanie utworzony plik tekstowy (notatka)

zawierająca zaznaczony fragment tekstu.

Poszukując literatury w Internecie korzystamy także z Google Scholar (GS)

(https://scholar.google.pl). Również i w tym serwisie Zotero okazuje się bardzo przydatny.

Przeglądając wyniki wyszukiwania w GS, możemy zapisywać nie tylko opisy pojedynczych

dokumentów, tak jak robi się to przy przeglądaniu dowolnych stron WWW, ale mamy także

możliwość przejęcia opisów wielu dokumentów naraz, korzystając z okna dialogowego, w

którym możemy zaznaczyć wszystkie pozycje (Select All) lub myszką wybrać kilka

najbardziej odpowiednich.

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (66)

Menedżer bibliografii…

67 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

Rys. 5. Dodawania opisów bibliograficzny z Google Scholar

NOTATKI

Nieodłącznym elementem warsztatu naukowca są notatki. Trudno wyobrazić sobie pracę

ze źródłami bez tworzenia notatek zawierających cytaty, fakty, parafrazy, własne

przemyślenia, pytania czy krótkie streszczenia fragmentów treści publikacji. Nie mogło

zabraknąć takiej funkcji w Zotero, który w swoim edytorze (Rys. 6) umożliwia tworzenie

trzech typów notatek. Są to:

1. notatki dotyczące treści danej publikacji, przechowywane w plikach tekstowych

dołączonych do opisu bibliograficznego dokumentu (tzw. notatki potomne), które

jednak można przenosić do innych dokumentów i kolekcji,

2. notatki swobodne, niezwiązane z konkretną publikacją, przechowywane w postaci

osobnych plików w wybranej kolekcji,

3. notatki nierozerwalnie związane z plikami (pdf, stronami WWW), które nie są

osobnymi plikami, dlatego nie można ich przenosić do innych dokumentów i kolekcji.

Rys. 6. Edytor notatek

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (67)

Menedżer bibliografii…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 68

ETYKIETY

Opisy bibliograficzne zawierają formalne cechy dokumentów, takie jak autor, tytuł, rok

publikacji, ale jednak nic nie mówią o ich treści. Zotero oferuje proste narzędzie reprezentacji

zawartości dokumentów za pomocą słów kluczowych, nazwanych w programie etykietami.

Pełnią one dwie funkcje” informacyjną i wyszukiwawczą. Dzięki nim można szybko

przypomnieć sobie, o czym jest dokument, ponieważ etykiety wyrażają kluczowe tematy,

zagadnienia czy pojęcia, a także szybko znaleźć wśród opisów bibliograficznych (a może być

ich tysiące, które nagromadzimy w ciągu kilku lat) dokumenty na dany temat. Etykiety można

tworzyć w Zotero do każdego obiektu informacyjnego, tj. do opisu bibliograficznego, pliku

pdf, notatki czy kopii strony WWW. Funkcja etykiet znajduje się w osobnej zakładce w

prawym panelu aplikacji.

Rys. 7. Dodawanie etykiet

RELACJE

Oprócz etykiet, które mogą służyć zarówno do reprezentowania treści jednego

dokumentu, jak i do wskazywania dokumentów na podobne tematy (mających tę samą

etykietę), Zotero oferuje jeszcze jeden sposób łączenia (tematycznego lub kojarzeniowego)

obiektów. Jeśli chcemy utrwalić jakiś związek między opisami bibliograficznymi, plikami lub

notatkami, wybieramy w prawym panelu zakładkę Powiązane i wskazujemy dokument, który

chcemy połączyć relacją z bieżącym dokumentem. Relacja powiązanych ze sobą obiektów

jest dwustronna – użytkownik wyświetlając dokument A, widzi utworzone przez siebie

powiązanie z dokumentem B, a będąc w dokumencie B, widzi powiązanie z dokumentem A.

Umiejętne stosowanie etykiet i powiązań daje niespotykane w tradycyjnej pracy możliwości

tworzenia własnej sieci wiedzy i sprawnego systemu wyszukiwania informacji. Takie

zorganizowane działanie z pewnością będzie przyczyniać się do doskonalenia cyfrowego

warsztatu naukowca.

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (68)

Menedżer bibliografii…

69 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

WYSZUKIWANIE INFORMACJI

Im więcej informacji, tym większa potrzeba korzystania z dobrych narzędzi

wyszukiwawczych. W pracy naukowej przez lata gromadzimy mnóstwo źródeł i informacji,

do których sięgamy jeszcze długo po opublikowaniu naszej pracy. Główne idee szybko się nie

zmieniają, podobnie jak definicje kluczowych pojęć, które regularnie przywołujemy w

tekstach, aby dokonać konceptualizacji w procesie badawczym. Po pewnym czasie nasza baza

będzie liczyć setki czy nawet tysiące opisów dokumentów, plików i notatek. Aby znaleźć

potrzebne opisy źródeł czy fragmenty plików lub notatek, musimy mieć wyszukiwarkę z

zaawansowanymi opcjami wyszukiwania, ponieważ przeglądanie rekordu po rekordzie

zajęłoby dziesiątki godzin bez gwarancji, że znajdziemy to, czego szukamy – możemy po

prostu nie pamiętać, że nie zarejestrowaliśmy w bazie dokumentu na ten temat.

Menedżer bibliografii bez funkcjonalnych narzędzi wyszukiwania informacji byłby

praktycznie bezużyteczny. Być może do napisania pojedynczego artykułu nie byłoby potrzeby

zaawansowanego wyszukiwania, ale cyfrowi humaniści z pewnością są zainteresowani

systematycznym budowaniem własnego, efektywnego warsztatu pracy, a do tego potrzebują

narzędzi umożliwiających kumulację wiedzy i szybki dostęp do każdego jej elementu. Takim

narzędziem bez wątpienia jest Zotero, który oferuje kilka sposobów wyszukiwania informacji.

Przede wszystkim filtrowanie zgromadzonych opisów bibliograficznych dzięki podziałowi

biblioteki na kolekcje i podkolekcje. Zawężenie zbioru dokumentów do wybranego tematu

reprezentowanego przez nazwę kolekcji jest istotnym ułatwieniem podczas przeglądania

informacji w bazie. Filtrować możemy również wykorzystując etykiety, które przypisaliśmy

opisom bibliograficznym i innym obiektom informacyjnym. Filtrowanie odbywa się

automatycznie po kliknięciu w etykietę.

Innym sposobem wyszukiwania informacji jest wpisywanie do wyszukiwarki słów, które

chcemy znaleźć w opisach lub treściach dokumentów. W swojej wyszukiwarce Zotero

oferuje trzy obszary poszukiwań dla wprowadzonych terminów wyszukiwawczych (Rys. 8).

Rys. 8. Opcje wyszukiwania

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (69)

Menedżer bibliografii…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 70

1. Tytuł, Twórca, Rok: wyszukiwanie będzie ograniczone do tych właśnie pól.

2. Wszystkie pola i etykiety: wyszukiwarka przeszuka wszystkie pola opisu

bibliograficznego oraz etykiety wszystkich obiektów informacyjnych.

3. Wszystko: wszystkie pola, notatki i etykiety oraz – co niezmiernie przydatne –

zawartość7 plików pdf, pod warunkiem że są to pliki przeszukiwalne, a nie skany

(pliki graficzne) dokumentów. Jeśli mamy pliki w postaci skanów lub zdjęć, należy

dokonać optycznego rozpoznania znaków za pomocą oprogramowania OCR, aby do

pliku mogła zostać dodana warstwa tekstu, dzięki której uzyskamy możliwości

przeszukiwania, zaznaczania i kopiowania treści.

Użytkownicy Zotero mają też dostęp do zaawansowanych funkcji wyszukiwawczych,

realizowanych przy pomocy formularza (Rys. 9).

Rys. 9. Wyszukiwanie zaawansowane

Złożone, wielowarunkowe instrukcje wyszukiwawcze możemy zapisywać jako kwerendy

w oknie z kolekcjami, dzięki czemu nie będziemy musieli za każdym razem tworzyć ich od

nowa.

7 Zotero może przeszukiwać pliki pdf oraz zwykłe pliki tekstowe (ale nie pliki procesorów tekstu jak Word),

ponieważ automatycznie dokonuje indeksacji ich zawartości, gdy tylko pliki zostaną umieszczone w programie.

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (70)

Menedżer bibliografii…

71 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

ZOTERO W PROCESORZE TEKSTU

Podczas instalacji Zotero w procesorach tekstu umieszczany jest dodatek, który

umożliwia korzystanie ze zgromadzonej bibliografii w trakcie pisania tekstu. Np. po otwarciu

MS Worda zobaczymy menu Zotero, które po rozwinięciu ukazuje funkcje programu (Rys.

10).

Rys. 10. Zotero w MS Word

Użytkownik ma do wyboru ponad 9300 stylów cytowań, a także możliwość stworzenia

(lub dostosowania) własnego w pliku CSL8.

PODSUMOWANIE

Zotero to pełnowartościowy, bezpłatny menedżer bibliografii, wykorzystywany i

rekomendowany przez wiele uniwersytetów na całym świecie. Rekomendacje użytkowników

biorą się nie tylko z faktu, że program jest bezpłatny i regularnie aktualizowany9, ale także – a

może przede wszystkim – ze względu na jego łatwość obsługi, funkcjonalność oraz

uniwersalność sprzętowo-systemową (komputery: Windows, macOS, Linux; urządzenia

mobilne: Android, iOS). Płatne menedżery bibliografii mają podobne funkcje. Oprócz

interfejsu mogą różnić się od Zotero sposobem wstawiania przypisów do dokumentów

tekstowych oraz funkcjami związanymi z obsługą pdfów, inteligentnym wskazywaniem

(wyszukiwaniem) podobnych dokumentów, odnotowaniem stron WWW czy formatami

importu/eksportu danych. W chwili obecnej Zotero ustępuje niektórym konkurencyjnym

programom jedynie brakiem możliwości wyszukiwania dokumentów (według słów

kluczowych, nazwisk etc.) w zewnętrznych źródłach – internetowych bazach danych,

katalogach bibliotek, repozytoriach. Dla porównania program PaperPile10

robi to doskonale,

8 CSL = Citation Style Language - język stylu cytowań (oparty na XML).

9 Projekt powstał ze wsparcia Andrew W. Mellon Foundation, the Institute of Museum and Library Services oraz

Alfred P. Sloan Foundation. Obecnie rozwijany jest przez Corporation for Digital Scholarship i Roy Rosenzweig

Center for History and New Media. 10

To płatna aplikacja internetowa dostępna pod adresem paperpile.com. Miesięczny abonament kosztuje $2,99.

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (71)

Menedżer bibliografii…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 72

wyszukując i pobierając dane bibliograficzne wraz z dostępnymi plikami pdf z wielu

serwisów informacyjnych (Rys. 11).

Rys. 11. Bazy online przeszukiwane przez wyszukiwarkę w aplikacji PaperPile

Cyfrowy warsztat humanisty może być niezwykle bogaty. Do jego podstawowych

elementów z pewnością można zaliczyć menedżera bibliografii. Wybór konkretnej aplikacji

będzie zależeć od indywidualnych potrzeb użytkownika, a także jego preferencji w zakresie

użyteczności i estetyki interfejsu, gdyż potencjalni użytkownicy11

dokonując wyboru

oprogramowania kierują się również wrażeniami wizualnymi, jakich dostarcza im aplikacja.

Menedżer bibliografii wprawdzie nie jest niezbędnym narzędziem w pracy naukowca, ale nie

można zaprzeczyć, że tego typu oprogramowanie w znacznym stopniu ułatwia i przyspiesza

pracę nad tekstem. Poprawne stosowanie wybranego stylu bibliograficznego dla różnych

typów publikacji nie należy do prostych zadań, a tworzenie bibliografii załącznikowych jest

zajęciem czasochłonnym, ponieważ oprócz tworzenia samych opisów trzeba monitorować

przypisy bibliograficzne, aby w bibliografii załącznikowej nie pominąć żadnej pozycji

zacytowanej w tekście. Wysiłek włożony w tę pracę widać szczególnie wtedy, gdy po

skończeniu tekstu okazuje się, że chcemy wysłać artykuł do innego czasopisma niż wstępnie

planowaliśmy (albo wydawca odrzucił nasz artykuł i chcemy wysłać do innego), w którym

stosowany jest odmienny system bibliograficzny i wszystkie przypisy oraz opisy

bibliograficzne trzeba po kolei, ręcznie poprawić. W artykule to od kilkunastu do

kilkudziesięciu pozycji, ale w książce to już kilkaset. Korzystając z menedżera bibliografii

dokonamy dowolnej zmiany stylu bibliograficznego za pomocą paru kliknięć myszą.

11

Opinie użytkowników można poznać przeglądając fora internetowe poświęcone konkretnym aplikacjom, a

także serwisy gromadzące recenzje użytkowników różnego typu oprogramowania (np. G2 Crowd, Capterra,

TrustRadius, GetApp).

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (72)

Menedżer bibliografii…

73 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

LITERATURA CYTOWANA

1. Center for Conferences and Institutes, the University of Iowa: Proceedings of Conference

on Computers in the Undergraduate Curricula, 1971.

2. IFIP Technical Committee for Education, & IFIP Administrative Data Processing Group:

Papers of the first International Federation for Information Processing (IFIP) World

Conference on Computer Education, held August 24-28, 1970 in Amsterdam, The

Netherlands, 1970.

3. Microsoft Azure: Co to jest chmura – definicja. [online] https://azure.microsoft.com/pl-

pl/overview/what-is-the-cloud.

4. Przastek-Samokowa, M.: Czym jest humanistyka cyfrowa? Pole semantyczne pojęcia

(zarys). „Zagadnienia Informacji Naukowej. Studia Informacyjne” 2016 54 (2) s. 82–93.

Dr Jacek TOMASZCZYK – Uniwersytet Śląski. Instytut Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej. Adres: pl. Sejmu Śląskiego, 40-032 Katowice. e-mail: [emailprotected]

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (73)

Informacja w instytucjach e-społeczeństwa…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 74

Karol MAKLES, Renata FRĄCZEK Uniwersytet Śląski, KATOWICE

Powiedz mi, a zapomnę,

pokaż mi, a zapamiętam,

pozwól mi zrobić, a zrozumiem.

Konfucjusz

INFORMACJA W INSTYTUCJACH E-SPOŁECZEŃSTWA REALIZACJA KIERUNKU STUDIÓW W INSTYTUCIE

BIBLIOTEKOZNAWSTWA I INFORMACJI NAUKOWEJ UNIWERSYTETU ŚLĄSKIEGO W KATOWICACH

Wieszczone od lat siedemdziesiątych XX wieku pojawianie się oraz rozwój społeczeństwa

opartego na informacji stało się faktem1. Wymusza to potrzebę korzystania z rozlicznych

systemów informacyjnych zaimplementowanych w każdy obszar życia człowieka, który by się

w nich poruszać, potrzebuje wiedzy, umiejętności i kompetencji do wykorzystywania narzędzi

informacyjnych.

Postępująca informatyzacja stworzyła konieczność rozwoju bądź przysposobienia

użytkowników (w tym pracowników i zarządzających) do wdrażania oraz sprawnego

wykorzystania narzędzi informacyjnych. Mimo iż na poziomie podstawowym, gimnazjalnym,

czy średnim zauważalnie zwiększono kształcenie w tym zakresie, nieodzowne wydaje się być

profesjonalne przygotowanie na poziomie wyższym2. Funkcjonujące do tej pory tradycyjne

rozgraniczenie koncepcji kształcenia technologicznego, zarezerwowane głównie dla techników

zajmujących się np. programowaniem bądź innych specjalistów nauk ścisłych, uległo

przewartościowaniu. Istniejące obecnie narzędzia informacyjne wykorzystywane są przez

1 Dla zasady przytoczymy tu klasyczne publikacje, jak np. Toffler A.: Third Wave. New York 1980; Castells M.:

The Rise of the Network Society. Cambridge 2000; Zob. też: H. Batorowska: Od alfabetyzacji informacyjnej do

kultury informacyjnej. Rozważania o dojrzewaniu informacyjnym. Warszawa 2013. 2 Zob. np. Wieczorek-Tomaszewska M.: Innowacyjne uczenie dla efektywnego uczenia się. [W:] Dydaktyka

cyfrowa epoki smartfona. Analiza cyfrowych aspektów dydaktyki gimnazjum i szkoły średniej. Red. nauk. M.

Wieczorek-Tomaszewska. Wydawca SMWI, MCDN, 2013, s. 5-51.

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (74)

Wyszukiwanie informacji dziedzinowej…

75 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

użytkowników nie mających technicznego wykształcenia. Pośród nich przykład stanowić mogą

szeroko rozumiani humaniści, mający świadomość i potrzebę realizacji – przypisywanej

głównie technikom – idei starogreckiego „polytehnikos” (poly – wile, technikos – sztuka),

oznaczającej między innymi wielodziedzinowość i interdyscyplinarność3. Choć bez wątpienia

dla rozwoju cywilizacji zasługi techników są znaczące, należy też zwrócić uwagę, że szerokie

spojrzenie humanistów pozwala nadać technice ludzki, zatem w tym znaczeniu,

„humanistyczny” charakter.

W obliczu dynamicznie zmieniającej się przestrzeni informacyjnej, prowadzone do tej pory

kierunki studiów, w tym te związane z informacją naukową – często łączoną na naszym gruncie

z bibliotekoznawstwem – w niewystarczającym stopniu skupiają się na problemach

społeczeństwa informacyjnego i jego instytucjach administracji, kultury czy gospodarki. Przy

tym – obecna w prawie każdej dyscyplinie naukowej – konwergencja, wyznaczająca kierunki

badań, przyczyniła się także do wytworzenia nowych modeli kształcenia. Pojawiła się zatem –

będąca odpowiedzią na szeroki wachlarz zagadnień związanych z rozwojem sektora technologii

informacyjnych – potrzeba kształcenia w tym kierunku. Należy więc zwrócić uwagę na oferty

ośrodków kształcących humanistów, gdzie spotkać można wiele kursów uwypuklających

wykorzystanie nowych technologii. Najbardziej prestiżowe prowadzone są przez uniwersytety

jako kierunki studiów licencjackich i magisterskich uzupełniających. Pośród kilkudziesięciu

powszechnie rozpoznawanych kursów wymienimy kilka, których same nazwy sugerują już

swój technologiczny charakter. Są nimi na przykład humanistyka 2.0 prowadzony w

Uniwersytecie Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy, informacja w e-społeczeństwie w

Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej, w Lublinie czy informacja w środowisku cyfrowym w

Uniwersytecie Łódzkim.

Te i wiele innych inicjatyw kształcenia są z pewnością odpowiedzią na potrzeby wciąż

dynamicznie rozwijającego się sektora technologicznego, który stale zmaga się brakiem

wykwalifikowanej kadry pracowniczej4. Niedobór ten odczuwalny jest zwłaszcza w dużych

ośrodkach miejskich, szczególnie miastach wojewódzkich, które skupiają na swym terenie

instytucje administracji rządowej, samorządowej, jednostki naukowe i kulturalne oraz podmioty

gospodarcze, w tym siedziby międzynarodowych korporacji. Modelowym przykładem takiej

3 O. Jurewicz: Słownik grecko-polski. Warszawa 2018.

4 Ten stan rzeczy potwierdzają pojawiające się często w mediach doniesienia dotyczące barku pracowników w

branży IT. Choć w pewnej części prezentowane tam dane dotyczą informatyków, niejednokrotnie zwracają też

uwagę na niedobór kadry zajmującej się projektowaniem stron www, administrowaniem bazami danych czy

serwisami informacyjnymi. Zob. np. Łubiarz L. Analiza polskiego rynku pracy pod kątem specjalistów IT.

Dokument online: https://inleo.pl/blog/analiza-polskiego-rynku-pracy-pod-katem-specjalistow-it/ (data dostępu:

20.08.2017); Deficyt pracowników w IT szacuje się na ok. 50 tys. osób. https://gratka.pl/regiopraca/portal/rynek-

pracy/wiadomosci/deficyt-pracownikow-w-it-szacuje-sie-na-ok-50-tys-osob (data dostępu: 20.08.2017).

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (75)

Informacja w instytucjach e-społeczeństwa…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 76

przestrzeni jest Górny Śląsk i jego stolica Katowice. Tworzy on z przyległymi jednostkami

terytorialnymi pierwszą w Polsce – Górnośląsko-Zagłębiowską Metropolię5.

Największą uczelnią, rozwijającej się prężnie wojewódzkiej stolicy konurbacji jest

Uniwersytet Śląski (dalej skrót: UŚ)6. W kontekście teoretycznym oraz praktycznym

zagadnieniami przestrzeni informacyjnej zajmowali się i zajmują na nim pracownicy Instytutu

Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej (dalej skrót: IBiIN), znajdującego się na Wydziale

Filologicznym (dalej skrót: WF) UŚ. Obserwując zmieniającą się przestrzeń technologiczną,

potrzeby społeczne i zawodowe regionu pracownicy UŚ stanęli niejako przed koniecznością

podążenia za galopującymi zmianami. Efektem tego były, rozpoczęte w 2013 roku działania

nad opracowaniem kierunku, który pozwoliłby absolwentom szkół średnich i wyższych

przybliżyć możliwie najpełniej problemy wykorzystywania technik informatycznych,

związanych z nowoczesnym obiegiem informacji w przestrzeni podmiotów administracji,

gospodarki czy kultury.

Prace rozpoczęto od analizy potrzeb otoczenia, czyli preferencji i zainteresowań młodzieży

– potencjalnych studentów. Ponadto przeanalizowano treści programowe kierunków kształcenia

w uczelniach polskich i zagranicznych, pod kątem obecności w nich zagadnień o podobnym do

poszukiwanego przez nas profilu. W celu wyszczególnienia najbardziej pożądanych na rynku

umiejętności, wiedzy i kompetencji społecznych wśród ofert w sektorze nauki, kultury i

gospodarki, poddano obserwacji rynek ofert pracy oraz jego analizy, na przykład raporty Polską

Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości7. Ponadto prowadzone były wielomiesięczne konsultacje

z interesariuszami zewnętrznymi, których praca i zaangażowanie miały wpływ na kształt

kierunku. Pozwoliło wyznaczyć najważniejsze z pożądanych elementów kształcenia oraz

5 Powstała formalnie w 2017 r. Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia skupia w sobie: 41miast i gmin,

zamieszkałych przez około 2,3 miliona mieszkańców. Na jej terenie funkcjonuje prawie 250 tysięcy firm 240

tys. firm i przedsiębiorstw. Zob. O metropolii. http://metropoliagzm.pl/o-metropolii/ (data dostępu: 20.08.2017). 6 Innymi publicznymi uczelniami regionu obok Uniwersytetu Śląskiego są: Uniwersytet Ekonomiczny, Śląski

Uniwersytetu Medyczny i Politechnika Śląska oraz kilkadziesiąt szkół prywatnych. 7 Przy opracowaniu kierunku informacja w instytucjach e-społeczeństwa wzięto pod potrzeby rynku pracy.

Uwzględniono wiedzę, umiejętności i kompetencje społeczne wskazywane przez rynek jako najważniejsze.

Według wyników zleconych przez Polską Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości badań na temat pożądanych w

polskiej gospodarce umiejętności pracowniczych, na rozwój przyszłych kadr wpływają przede wszystkim

zmiany w technologiach informacyjnych, a w niedalekiej przyszłości każdy zawód wiązał się będzie z

wyszukiwaniem i przetwarzaniem informacji. Wzrost znaczenia informacji oraz usług świadczonych drogą

elektroniczną (przede wszystkim w administracji publicznej, ale także w gospodarce, nauce i kulturze) został

także uwzględniony przez Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji, które w ramach Programu Zintegrowanej

Informatyzacji Państwa zakłada dostarczenie społeczeństwu wysokiej jakości elektronicznych usług

publicznych. Aby wyjść naprzeciw oczekiwaniom stawianym przez pracodawców absolwentom, uwzględniono

w kierunkowych efektach kształcenia efekty związane z gromadzeniem, selekcjonowaniem, opracowaniem oraz

udostępnianiem informacji, a także wykorzystaniem technologii informacyjnej do tego celu. Zob. np. Kocór M.,

Strzebońska A., Dawid-Sawicka M. Rynek pracy widziany oczami pracodawców Na podstawie badań

pracodawców i ofert pracy zrealizowanych w 2014 roku w ramach V edycji projektu Bilans Kapitału Ludzkiego.

Warszawa 2015. Dokument online: https://www.uj.edu.pl/documents/102715934/546e8b8c-5922-49f3-b15f-

b1c4cdae1197 (data dostępu: ).

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (76)

Wyszukiwanie informacji dziedzinowej…

77 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

opracować system ewaluacyjny. W pracach nad kierunkiem uczestniczyli wszyscy pracownicy

IBiIN UŚ tworząc w efekcie dostosowaną do wymogów Krajowych Ram Kwalifikacji

propozycję trzyletniego kierunku studiów – skierowanego do instytucji wykorzystujących

informację cyfrową – który nazwany został adekwatnie do zawartości: informacja

w instytucjach e-społeczeństwa.

Zespół opracowujący siatki dydaktyczne zaproponował siedem – abstraktowo

przedstawionych – bloków tematycznych. Szczegółowy wykaz zawarty został w załączonym

programie studiów (zob. zał. 1).

Blok I. Wprowadzenie do humanistyki.

Pierwszy z nich mający charakter propedeutyczny i dotyczą wstępu do humanistyki

pozwalające rozszerzyć wiedzę z zakresu historii myśli, teorii kultury czy metod badawczych

oraz rozwinąć umiejętności zapamiętywania, uczenia się i redakcji tekstów na potrzeby

szczególnie tych cyfrowych8.

Blok II. Wprowadzenie do informatologii

Pośród zagadnie w tej grupie przedmiotów znalazły się te związane z głównym tematem

studiów czyli informatologią. W ramach modułów pojawiły się przedmioty poświęcone teorii

oraz ewolucji informacji i nauki o niej. Pozostałe przedmioty poświęcono zagadnieniom

związanym ze źródłami informacji, gromadzeniem, analizowaniem i waloryzowaniem9.

Blok III. Społeczne aspekty komunikowania

Trzeci z bloków tematycznych zwraca uwagę na społeczne podstawy komunikowania,

poczynając od tych tradycyjnych werbalnych i niewerbalnych, po komunikacje literacką.

W tym zespole przedmiotów szczególną uwagę zwrócono na zachowania i potrzeby różnych

osób oraz grup społecznych. Szczególnie ważne, podkreślane często przez pracodawców, są

potrzeby w rozwijaniu umiejętności miękkich, a także wrażliwość na aspekty (konsekwencje)

działania, zapobiegania deprywacji potrzeb informacyjnych czy dostosowanie usług

informacyjnych do możliwości odbiorców o różnym stanie psychofizycznym. Dlatego też

uznaliśmy, że w kształceniu należy skupić się na tych zagadnieniach.

8 W bloku tym wyszczególniono następujące modułu: 1. Historia filozofii, 2. Teoria kultury, 3. Podstawy

retoryki i stylistyki, 4. Warsztaty redagowania tekstów, 5. Techniki uczenia się i zapamiętywania, 6.

Metodologia nauk humanistycznych. 9 W bloku tym wyszczególniono następujące modułu: 1. Podstawy nauki o informacji, 2. Rozwój idei

informacji, 3. Tradycyjne źródła informacji, 4. Metadane, 5. Ocena i selekcja informacji, 6. Metodologia badań

informatologicznych.

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (77)

Informacja w instytucjach e-społeczeństwa…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 78

Blok IV. Instytucje kultury, administracji i gospodarki

Obok rozwijania i doskonalenia umiejętności komunikacyjnych, ważna jest wiedza

dotycząca podmiotów, w których informacja w formie tradycyjnej i cyfrowej jest jednym z

filarów działania. Stąd wiadomości dotyczące e-społeczeństwa i postawy funkcjonowania

jego podmiotów, organizacja instytucji (na przykład PR), umiejętności skutecznego

zarządzania organizacjami oraz zespołem w różnych typach instytucji, świadomość zasad

obiegu informacji czy umiejętność sprawnego archiwizowania dokumentacji a także

umiejętne promowanie instytucji i jej usług, to sprawy nieodzowne dla specjalisty

funkcjonującego w e-społeczeństwie.

Blok V. Prawne i administracyjne konteksty komunikacji

Instytucje administracji, kultury, nauki czy gospodarki funkcjonują w często zawiłych

realiach prawnych. Zgłębienie ich wymaga wieloletnich przygotowań prawnych i

administracyjnych. Spośród tychże wybraliśmy zagadnienia, które są najczęściej potrzebnymi

w pracy w podmiotach różnych podmiotów e-społeczeństwa. Znalazły się w tak między

innymi: ochrona własności intelektualnej i przemysłowej, umiejętność stosowania wiedzy o

zasadach ochrony na przykład prawa własności dzieł (naukowych, artystycznych, patentów)

oraz danych osobowych. Konieczne także było wzbogacić zasób wiedzy dotyczącej

bezpieczeństwa informacji czy umiejętność posługiwania się systemowymi zabezpieczeniami

informacji w instytucjach udzielających informacji publicznej oraz prawnej.

Blok VI. Zarządzanie informacją

Przedostatni z przewidzianych cyklów tematycznych przedmiotów związany jest

organizacja systemów informacyjnych tworzonych dla różnych środowisk czyli zarządzaniem

wiedzą. Problemy te zostały włączone w program ze szczególnym uwzględnieniem zwłaszcza

systemów informacji biznesowej w sferze gospodarki oraz informacji archiwalnej. Opisane

powyżej zagadnienia wydają się być kluczowe dla absolwenta chcącego pracować w

środowisku informacyjnym, którego architektura informacyjna stanowi zwykle podstawę

funkcjonowania. To też absolwent kierunku informatologicznego powinien być biegły w

materii zarządzania informacją.

Blok VII. Wykorzystanie technologii informacyjnych

Specjalistyczne, głownie praktyczne umiejętności, przewidziano w ostatnim z bloków.

Poświęcony jest on szeregowi zajęć warsztatowych związanych z wykorzystaniem

technologii w pracy specjalisty informacji czy infobrokera. Poza tym studenci poznają i

doskonalą umiejętności związane opracowaniem koncepcji i tworzeniem baz danych oraz

serwisów internetowych czy użytkowaniem mediów społecznościowych w działalności

informacyjnej a także digitalizacją zasobów informacyjnych.

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (78)

Wyszukiwanie informacji dziedzinowej…

79 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

Poza blokami tematycznymi, w ofercie znalazły się również 24 autorskie moduły

opcjonalne – do wyboru studentów, między innymi: logika, naukoznawstwo, normalizacja,

systemy informacji, systemy biblioteczne, warsztaty edytorskie, DTP czy statystyczne.

Przygotowany przez pracowników IBiIN projekt został dobrze przyjęty w UŚ. W efekcie

czego, na wniosek Dyrekcji IBiIN, 26 listopada 2013 roku, Rada WF podjęła uchwałę o

utworzeniu kierunku, który po pozytywnym zaopiniowaniu przez Senacką Komisję ds.

Kształcenia uzyskał aprobatę Senatu UŚ10

.

Pierwszy nabór, na nowo utworzony wówczas kierunek, odbył się w roku akademickim

2014 na 2015. By rozpocząć studia kandydaci musieli przejść kwalifikacje obejmujące

konkurs świadectw dojrzałości. Pod uwagę brane były wyniki z części pisemnej egzaminu

maturalnego z języka polskiego (50%), języka nowożytnego (25%) oraz – w przypadku matur

do 2009 roku z matematyki, informatyki, wiedzy o społeczeństwie bądź filozofii (25%) – w

odniesieniu do maturzystów z 2010 roku i późniejszych, z matematyki (25%). Studia w

pierwszym roku podjęło 25 studentów.

Jak się okazało zainteresowanie nowym kierunkiem pokryło się ze spadkiem liczby

kandydatów na prowadzonym przy IBiIN kurs informacja naukowa i bibliotekoznawstwo.

Ilustruje to zamieszczona niżej tabel (tab. 1). Studia na kierunku informacja w instytucjach e-

społeczeństwa realizowany jest z uwzględnieniem Europejskiego Systemu Transferu Punktów

(ECTS). Pozwoliło to na odbywanie części studiów za granicą (np. w ramach programu

Erasmus), bądź w innej polskiej uczelni (w ramach programu MOST), a także zapewniło

uznanie studiów za granicą.

Tab. 1. Zestawienie liczby studentów rozpoczynających studia licencjackie prowadzone przy IBiIN

w latach 2012-2017

Rok akademicki Liczba studentów rozpoczynających studia

licencjackie prowadzone przy IBiIN

informacja naukowa i

bibliotekoznawstwo

informacja w

instytucjach e-

społeczeństwa

2012/2013 60

2013/2014 43

2014/2015 40 25

2015/2016 33 32

2016/2017 33 23

10

Zob.: Uchwała nr 1 Rady Wydziału Filologicznego z dnia 26 listopada 2013 roku w sprawie utworzenia

nowego kierunku studiów od roku akademickiego 2014/2015.

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (79)

Informacja w instytucjach e-społeczeństwa…

ISSN 1230-5529 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 80

Nowa w oferta kierunku studiów była więc szansą dla rozwoju IBiIN w zakresie

dydaktyki, a także poszerzyła naukowy krąg zainteresowań różnorodnymi zagadnieniami

zawiązanymi z prowadzonym kierunkiem.

Treści przekazywane studentom w ramach realizacji poszczególnych przedmiotów

urozmaicone zostały o regularny kontakt z interesariuszami zewnętrznymi, poprzez szereg

wizytacji instytucji i organizacji (np. Archiwum Państwowe, Archiwum Instytutu Pamięci

Narodowej, Centrum Powiadamiania Ratunkowego, Muzeum Śląskie, Urząd Wojewódzki,

Wydział Zarządzania Kryzysowego Urzędu Miasta w Katowicach), a także warsztatów

przeprowadzonych przez specjalistów z danej dziedziny. Należy podkreślić, że taka forma

praktyczna realizacji treści programowych cieszyła się i nadal cieszy uznaniem.

PERSPEKTYWY ZAWODOWE

Absolwent kierunku informacja w instytucjach e-społeczeństwa posiada wiedzę o

drukowanych i elektronicznych źródłach informacji, zna zasady oraz umie tworzyć bazy

danych o dokumentach, potrafi stosować techniki efektywnego wyszukiwania i przetwarzania

zasobów informacji gromadzonych w archiwach, bibliotekach, urzędach, przedsiębiorstwach,

ośrodkach informacji naukowej, technicznej i ekonomicznej, instytucjach kultury oraz

organizacjach użytkujących komputerowe technologie informacyjne.

Nabyta wiedza, umiejętności i kompetencje społeczne pozwoliły absolwentom na

podjęcie pracy w różnorodnych obszarach e-społeczeństwach. W szczególności, w kręgu

zainteresowań studentów znalazły się zawody pokrywające się z planowanym przez nas

profilem absolwenta (zał. 2) i wymienione w Państwowej klasyfikacji zawodów i

specjalności11

. Były to:

archiwista,

analityk informacji i raportów medialnych,

broker informacji (researcher),

menedżer zawartości serwisów internetowych,

specjalista zarządzania informacją,

specjalista informacji naukowej, technicznej i ekonomicznej.

Należy również podkreślić, że wśród studentów z Polski, absolwentami tego kierunku

zostali studenci z zagranicy.

Zob. Państwowej klasyfikacji zawodów i specjalności. Dokument online: http://www.klasyfikacje.gofin.pl/kzis

(data dostępu: 10.09.2018).

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (80)

Wyszukiwanie informacji dziedzinowej…

81 PRAKTYKA i TEORIA INFORMACJI NAUKOWEJ i TECHNICZNEJ 2018 t. XXVI nr 2

ZAKOŃCZENIE

Choć kierunek niezmiennie skupia podobną grupę zainteresowanych, prowadzona przez

IBiIN bieżąca analiza potrzeb współczesnego rynku pracy, a także kolejne badania młodzieży

szkół średnich spowodowały, że dyrekcja oraz pracownicy IBiIN podjęli – przyjętą przez

władze UŚ – decyzję o wygaszeniu kierunku informacja w instytucjach e-społeczeństwa, a

nabyte doświadczenie pozwoliły na kolejny krok – przygotowanie nowych studiów

licencjackich architektura informacji, które – obok kierunku podstawowego – jest

realizowany od roku akademickiego 2018/2019.

Dr Karol MAKLES – Uniwersytet Śląski. Instytut Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej. Adres: 40-032 Katowice, pl. Sejmu Śląskiego 1; e-mail: [emailprotected] Dr Renata FRĄCZEK – Uniwersytet Śląski. Instytut Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej. Adres: 40-032 Katowice, pl. Sejmu Śląskiego 1; e-mail: [emailprotected]

mailto:[emailprotected]

mailto:[emailprotected]

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (81)

Uniwersytet Śląski w KatowicachWydział Filologiczny

Załącznik nr 3

2017-10-12 13:15:20 1 / 4

1. Nazwa kierunku informacja w instytucjach e-społeczeństwa2. Cykl rozpoczęcia 2017/2018Z3. Poziom kształcenia studia pierwszego stopnia4. Profil kształcenia ogólnoakademicki5. Forma prowadzenia studiów stacjonarna

A I rok II rok III rok

rodzaj zajęć semestr 1 semestr 2 semestr 3 semestr 4 semestr 5 semestr 6

Lp. Nazwa modułu E/Z Razem W I RazemECTS W I E W I E W I E W I E W I E W I E

1 E-społeczeństwo Z 15 15 2 15 2 2 Efektywne wyszukiwanie informacji Z 30 30 2 30 2 3 Historia filozofii E 15 15 2 15 2 4 Instytucje systemu administracyjnego Z 30 30 2 30 2 5 Komunikacja interpersonalna Z 45 15 30 4 15 30 4 6 Organizacja pracy instytucji kultury Z 30 30 2 30 2 7 Podstawy nauki o informacji E 15 15 2 15 2 8 Podstawy retoryki i stylistyki Z 30 15 15 3 15 15 3 9 Podstawy zarządzania organizacjami E 45 15 30 4 15 30 4

10 Rozwój idei informacji Z 15 15 2 15 2 11 Techniki uczenia się i zapamiętywania Z 30 30 3 30 3 12 Elementy metodologii nauki - semestr 2 *[zobacz opis poniżej] * * * * * * * *13 Interesariusze instytucji kultury, administracji, gospodarki Z 45 15 30 3 15 30 3 14 Metadane Z 30 30 2 30 2 15 Ocena i selekcja informacji Z 30 15 15 2 15 15 2 16 Teoria kultury E 30 30 3 30 3 17 Terminologia w języku angielskim Z 30 30 3 30 3 18 Tradycyjne źródła informacji E 30 30 3 30 3 19 Bezpieczeństwo e-informacji E 30 30 3 30 3 20 Information literacy E 45 15 30 4 15 30 4 21 Specjalne grupy użytkowników Z 60 30 30 4 30 30 4 22 Systemy informacji dla edukacji, kultury i nauki - semestr 3 *[zobacz opis poniżej] * * * * * * * *23 Warsztaty cyfrowych źródeł informacji Z 30 30 3 30 3 24 Zarządzanie zespołem Z 30 30 2 30 2 25 Archiwa i repozytoria w instytucjach kultury, administracji i gospodarki Z 30 30 2 30 2 26 Dystrybucja informacji - semestr 4 *[zobacz opis poniżej] * * * * * * * *27 E-government, informacja publiczna i prawna Z 30 30 2 30 2 28 Infobrokerstwo Z 15 15 1 15 1 29 Informacja archiwalna Z 30 30 2 30 2 30 Informacja biznesowa Z 30 30 2 30 2 31 Media społecznościowe Z 15 15 1 15 1 32 Metodologia badań informatologicznych E 15 15 2 15 2 33 Metodologia nauk humanistycznych E 15 15 2 15 2 34 Ochrona danych osobowych w kulturze, administracji i biznesie Z 15 15 1 15 1 35 Ochrona własności intelektualnej i przemysłowej Z 15 15 1 15 1

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (82)

Uniwersytet Śląski w KatowicachWydział Filologiczny

Załącznik nr 3

2017-10-12 13:15:20 2 / 4

A I rok II rok III rok

rodzaj zajęć semestr 1 semestr 2 semestr 3 semestr 4 semestr 5 semestr 6

Lp. Nazwa modułu E/Z Razem W I RazemECTS W I E W I E W I E W I E W I E W I E

36 Projektowanie i tworzenie serwisów internetowych Z 30 30 2 30 2 37 Komunikacja literacka - semestr 5 *[zobacz opis poniżej] * * * * * * * *38 Projektowanie i tworzenie baz danych Z 30 30 2 30 2 39 Seminarium licencjackie 1 Z 15 15 9 15 9 40 Systemy informacyjne Z 45 15 30 3 15 30 3 41 Systemy organizacji wiedzy E 45 15 30 3 15 30 3 42 Warsztaty redagowania tekstów Z 30 30 1 30 1 43 Digitalizacja zasobów informacyjnych Z 30 30 2 30 244 Elektroniczny obieg dokumentów Z 30 30 2 30 245 PR w kulturze, administracji i gospodarce Z 30 30 2 30 246 Przechowywanie i konserwacja dokumentów tradycyjnych i cyfrowych Z 30 30 2 30 247 Seminarium licencjackie 2 Z 30 30 11 30 1148 Technologie komputerowe w edytorstwie - semestr 6 *[zobacz opis poniżej] * * * * * * * *49 Teminologia w języku niemieckim/rosyjskim *[zobacz opis poniżej] * * * * * * * *

RAZEM A: 1245 330 915 115 135 165 28 60 135 16 45 150 16 60 180 18 30 135 18 0 150 19

Inne wymagania I rok II rok III rok

rodzaj zajęć semestr 1 semestr 2 semestr 3 semestr 4 semestr 5 semestr 6

Lp. Nazwa modułu E/Z Razem W I RazemECTS W I E W I E W I E W I E W I E W I E

1 Wychowanie fizyczne Z 60 60 0 30 30 2 Język obcy 1 Z 30 30 2 30 2 3 Język obcy 2 Z 30 30 2 30 2 4 Język obcy 3 Z 30 30 2 30 2 5 Język obcy 4 E 30 30 2 30 2 6 Wykład monograficzny Z 30 30 3 30 3

RAZEM Inne wymagania: 210 30 180 11 0 60 2 0 60 2 0 30 2 0 30 2 30 0 3 0 0 0

RAZEM SEMESTRY (A+B+C): 1455 360 1095 126 360 30 255 18 225 18 270 20 195 21 150 19

OGÓŁEM 1455

Studia kończą się nadaniem tytułu zawodowego licencjata na kierunku informacja w instytucjach e-społeczeństwa.

* Grupy modułówElementy metodologii nauki - semestr 2Opis:Student dokonuje wyboru modułów w ramach przydzielonych mu w 2 semestrze 12 punktów ECTSModuły: E/Z W I ECTS

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (83)

Uniwersytet Śląski w KatowicachWydział Filologiczny

Załącznik nr 3

2017-10-12 13:15:20 3 / 4

Analiza i interpretacja tekstów kultury Z 30 3

Elementy logiki Z 30 3

Elementy statystyki Z 30 3

Metody i techniki badań w naukach społecznych Z 30 4

Naukoznawstwo i klasyfikacja wiedzy Z 30 3

Systemy informacji dla edukacji, kultury i nauki - semestr 3Opis:Student dokonuje wyboru modułów w ramach przydzielonych mu w 3 semestrze 12 punktów ECTSModuły: E/Z W I ECTSKolekcje cyfrowe dla kultury medialnej Z 30 3

Kolekcje cyfrowe dla nauki i edukacji Z 30 3

Serwisy bibliograficzne Z 30 3

Systemy biblioteczne Z 30 3

Systemy informacji edukacyjnej w Polsce i na świecie Z 30 3

Dystrybucja informacji - semestr 4Opis:Student dokonuje wyboru modułów w ramach przydzielonych mu w 4 semestrze 10 punktów ECTSModuły: E/Z W I ECTSInformacja dziedzinowa Z 15 2

Normalizacja Z 15 2

Organizacja działalności informacyjnej Z 15 2

Ośrodki informacji branżowej i naukowej Z 15 2

Rynek publikacji elektronicznych Z 15 2

Rynek usług informacyjnych Z 15 2

Systemy kierowania informacją globalną Z 15 2

Komunikacja literacka - semestr 5Opis:Student dokonuje wyboru modułów w ramach przydzielonych mu w 5 semestrze 9 punktów ECTSModuły: E/Z W I ECTSLiteratura dla dzieci i młodzieży Z 30 3

Literatura powszechna Z 30 3

Piśmiennictwo polskie Z 30 3

Piśmiennictwo regionalne Z 30 3

Teminologia w języku niemieckim/rosyjskimOpis:Student wybiera jeden z zaproponowanych modułówModuły: E/Z W I ECTSTerminologia w języku niemieckim Z 30 3

Terminologia w języku rosyjskim Z 30 3

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (84)

Uniwersytet Śląski w KatowicachWydział Filologiczny

Załącznik nr 3

2017-10-12 13:15:20 4 / 4

Technologie komputerowe w edytorstwie - semestr 6Opis:Student dokonuje wyboru modułów w ramach przydzielonych mu w 6 semestrze 8 punktów ECTSModuły: E/Z W I ECTSProjektowanie produktu cyfrowego Z 45 4

Warsztaty DTP Z 45 4

Zagadnienia wydawnicze i warsztat edytorski Z 45 4

Legenda:· Każdy semestr składa się z 15 tygodni· E/Z - egzamin/zaliczenie· E - punkty ECTS· W - wykład, I - pozostałe formy zajęć różne od wykładu (ćwiczenia, laboratorium, konwersatorium, seminarium, proseminarium, lektorat, ćwiczenia terenowe, warsztat, praktyka, tutoring)

Plan studiów zatwierdzony przez Radę Wydziału w dniu 20.06.2017 r.Otrzymują:

1. Dział Kształcenia2. Wydział Filologiczny ...................................................................... ......................................................................3. Dziekanat (pieczęć i podpis Dyrektora Instytutu) (pieczęć i podpis Dziekana)

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (85)

Załącznik 2

Profil absolwenta studiów stacjonarnych pierwszego stopnia kierunku

informacja w instytucjach e-społeczeństwa

A. Podstawa naukowa i organizator kierunku studiów

Studia kierunku informacja w instytucjach e-społeczeństwa w teoretycznym i prak-tycznym aspekcie

odwołują się do dyscypliny bibliologii i informatologii. Jest to dział wiedzy rozwijanej od czasów starożytnych,

czyli odkąd ludzkość zaczęła gromadzić piśmiennictwo. Bibliologia, zwana pierwotnie bibliografią, stawała się

coraz bardziej rozbudowaną sferą wiedzy, obejmując: historię książki dawnej (rękopiśmiennej i drukowanej) i

współczesnej (elektronicznej), edytorstwo, bibliotekarstwo, czytelnictwo oraz informację naukową (zwaną też

informacją naukową, techniczną i ekonomiczną). Z potrzeby spisywania powstałych dzieł piśmienniczych

wymyślano coraz to nowsze sposoby tworzenia zbiorów informacji, zmierzając do szybszych rozwiązań

technicznych. Już w okresie lat dwudziestych XX wieku powstawały pierwsze prototypy maszyn pomocnych w

wyszukiwaniu informacji. Współcześnie dominuje proces elektronicznego gromadzenia, opracowania,

przetwarzania i udostępniania cyfrowych postaci dokumentów zgromadzonych w archiwach, bibliotekach,

ośrodkach informacji przy różnych instytucjach, przedsiębiorstwach i urzędach. Dla dawnych prac tworzy się

repozytoria i biblioteki cyfrowe, ale współcześni autorzy mają już możliwość samodzielnego publikowania w

internecie swej twórczości. Do sieci trafiają dzieła literackie i nieliterackie, czyli graficzne, nagrania dźwiękowe,

filmy, programy telewizyjne, gry i cały szereg różnych materiałów niemających celów artystycznych czy

naukowych (np. blogi). Z chwilą rozszerzenia się dostępu do komputerów osobistych wyrosło tzw. pokolenie Y,

dziś mówi się o „pokoleniu ekranowym”, „społeczeństwie informacyjnym”, „e-społeczeństwie” „gospodarce

opartej na wiedzy”, „społeczeństwie kreatywnym”.

W 2010 roku dokonano urzędowego przemianowania dyscypliny w kraju, gdyż odczuwa się wyraźnie

dominującą funkcję badań nad informacją. Informatologia (ang. information science) wspomaga nauki

humanistyczne, społeczne, teologiczne, ścisłe, przyrodnicze, techniczne, prawne, medyczne, dyscypliny

zajmujące się obronnością. Jednocześnie w każdym z wymienionych rodzajów wiedzy powstają wewnętrzne

gremia uczonych oraz praktyków tworzących systemy informacji. Czyni się tak powszechnie na świecie.

Informatologia – jako wiedza mająca własne cele badań – zajmuje się zapewnieniem obiegu informacji

niezbędnych każdemu człowiekowi, który chce zyskać informacje. Odpowiada na potrzeby różnych osób, grup

społecznych, instytucji, organizacji czy przed-siębiorstw. Czyni to stale z jednego punktu widzenia: specjalizuje

się w umiejętnym odnotowaniu istnienia jakiegoś dzieła, określaniu jego przydatności dla konkretnego

środowiska adresatów, ustala poziom naukowy czy popularny i wartość informacji.

Żeby takie cele osiągać, należy zyskać specjalistyczną wiedzę o typach dokumentów, znać już powstałe,

inicjować kolejne bazy informacji. Trzeba też umieć porządkować informacje, przetwarzać je i odpowiednio

wyposażyć w narzędzia wyszukiwawcze, aby zainteresowani sami znaleźli potrzebne wiadomości albo mogli

skorzystać z usługi pracowników informacji (brokerów).

Informatologia to dział wiedzy pokrewny, ale nie tożsamy z informatyką. Informatyka skupia się na

opracowaniu specjalistycznych programów komputerowych dla różnych urządzeń technicznych. Informatologia

jest nastawiona na stosowanie oprogramowania komputerowego (napisanego przez wyspecjalizowane firmy

informatyczne). Używa tych programów do celów informacyjnych. Zajmuje się zasadami tworzenia z pomocą

technologii komputerowych specjalistycznych baz danych, mających informować o dokumentach, a często także

zapewniających do nich dostęp w sieci internetowej.

Organizatorem studiów jest Instytut Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej na Wydziale

Filologicznym Uniwersytetu Śląskiego (40-032 Katowice, pl. Sejmu Śląskiego 1, tel. 32-2009-318;

http://www.ibin.us.edu.pl; [emailprotected]). Początki placówki sięgają roku 1974. W roku 1997 Wydział

Filologiczny otrzymał uprawnienia do nadawania stopni doktora nauk humanistycznych w zakresie bibliologii, a

od roku 2010 nadaje też stopnie doktora habilitowanego w dyscyplinie bibliologii i informatologii. Wydział

posiada ponadto prawa habilitowania w zakresie językoznawstwa, literaturoznawstwa oraz kulturoznawstwa. W

Instytucie siedzibę ma Polskie Towarzystwo Informacji Naukowej.

Instytut Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej dwukrotnie uzyskał certyfikat akredytacji

Uniwersyteckiej Komisji Akredytacyjnej. Kierunek studiów informacja naukowa i bibliotekoznawstwo otrzymał

też akredytację Państwowej Komisji Akredytacyjnej. W roku 2013 z pozytywnym wynikiem przeprowadzona

była akredytacja Wydziału Filologicznego (w tym wszystkich jego instytutów) przez Polską Komisję

Akredytacyjną. Za osiągnięcia naukowe Wydziałowi Filologicznemu przyznana została ocena parametryczna 1

A, czyli środowisko należy do najwyżej ocenianych.

Jako jednostka dydaktyczna Instytut Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej prowadzi studia trzech

poziomów: licencjackie, magisterskie oraz doktoranckie w ramach Studiów Doktoranckich Wydziału

Filologicznego. Dysponuje trzema pracowniami komputerowymi, specjalistyczną pracownią digitalizacji, a

także pracownią ochrony i konserwacji druków. Studenci mają możliwość pracy naukowej w założonym przez

siebie kole naukowym. Z inicjatywy studentów i doktorantów powstają specjalistyczne czasopisma oraz tomy

mailto:[emailprotected]

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (86)

zbiorowe materiałów konferencyjnych. Najlepsze rozprawy dyplomowe (licencjackie, magisterskie) wysyłane są

na ogólnopolski Konkurs Młodych Zarządu Głównego Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich. Mogą też być

skierowane do druku w czasopismach fachowych informacji naukowej.

B. Opis programu studiów

Studia informacja w instytucjach e-społeczeństwa są nowo opracowanym kierunkiem. Jako studia

pierwszego stopnia trwają 6 semestrów. Realizowane są w systemie bolońskim z uwzględnieniem Eurepean

Credit Transfer System (ECTS). W każdym semestrze student powinien uzyskać 30 punktów ECTS. W ramach

umów zawartych przez Uniwersytet Śląski student może część studiów odbyć za granicą (program LLP/Erasmus

lub inne) bądź w innej polskiej uczelni (program MOST), spełniając warunki wymiany. Wszystkie formalne

zasady studiowania określa Regulamin studiów w Uniwersytecie Śląskim, dostępny na stronie głównej uczelni

(http://www.us.edu.pl).

Na program studiów kierunku informacja w instytucjach e-społeczeństwa składają się przedmioty

obowiązujące wszystkich studentów oraz takie, spośród których student dokonuje wyboru (czyli przedmioty

opcjonalne), by zyskać odpowiednią liczbę punktów ECTS (niżej w wykazie ich nazwy oddziela ukośnik). Pełny

zestaw przedmiotów uwzględnia wybrane typy wiedzy, umiejętności oraz kompetencji społecznych z obszaru

nauk humanistycznych, w mniejszym zaś zakresie z obszaru nauk społecznych, a przez pokrewieństwo

informatologii z informatyką – z pewnych kompetencji zaliczanych też do obszaru nauk technicznych. W

obrębie programu tworzy się kilka bloków treści i umiejętności. Do nazw przedmiotów podano w nawiasach

nazwy nauk, do których treści się odnoszą. Są nimi:

1. Blok modułów podstawowych dla studiowanego kierunku (obszar nauk humanistycznych, dyscyplina

bibliologii i informatologii)

Information literacy

Podstawy nauki o informacji

Tradycyjne źródła informacji

Warsztaty cyfrowych źródeł informacji

Wyszukiwanie informacji

Ocena i selekcja źródeł informacji

Systemy informacyjne

Systemy organizacji wiedzy

Metadane

Web 2.0 [i Web 3.0]

Projektowanie i tworzenie baz danych

Przechowywanie i konserwacja dokumentów

Bezpieczeństwo e-informacji

Informacja publiczna i prawna

Informacja biznesowa

Informacja archiwalna

Elektroniczny obieg dokumentów

Terminologia w języku angielskim

Systemy biblioteczne / Serwisy bibliograficzne / Kolekcje cyfrowe dla nauki i edukacji / Systemy

sterowania informacją globalną

Zagadnienia wydawnicze / Publikowanie elektroniczne / Projektowanie produktu cyfrowego /

Technologia informacyjna w działalności przedsiębiorstw

Metodologia badań informatologicznych

Seminarium licencjackie

2. Blok modułów czerpiących podstawy z innych dyscyplin obszaru nauk humanistycznych

Historia filozofii (filozofia)

Teoria kultury / Antropologia kulturowa społeczności lokalnych (kulturoznawstwo)

Organizacja pracy instytucji kultury (kulturoznawstwo; nauki o zarządzaniu)

Podstawy retoryki i stylistyki (językoznawstwo)

Warsztaty redagowania tekstów (językoznawstwo; edytorstwo)

Literatura powszechna / Piśmiennictwo polskie / Analiza i interpretacja tekstów kultury

(literaturoznawstwo; prasoznawstwo; kulturoznawstwo)

Metodologia nauk humanistycznych

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (87)

3. Blok modułów czerpiących podstawy z dyscyplin obszaru nauk społecznych (pozostających też w

związkach międzydyscyplinarnych)

Techniki uczenia się i zapamiętywania (pedagogika; psychologia)

E-społeczeństwo (socjologia; informatologia)

Podstawy zarządzania organizacjami (nauki o zarządzaniu)

Metodyka pracy z interesariuszami instytucji kultury (nauki o zarządzaniu; kulturoznawstwo)

Komunikacja interpersonalna (komunikologia; psychologia; pedagogika; nauki o mediach)

Specjalne grupy użytkowników (psychologia; socjologia; bibliologia)

PR w kulturze, administracji i gospodarce (nauki o zarządzaniu)

Instytucje systemu administracyjnego (prawo)

Ochrona własności intelektualnej i przemysłowej (prawo)

Ochrona danych osobowych w administracji i w biznesie (prawo)

Elementy statystyki / Elementy logiki / Naukoznawstwo i klasyfikacja wiedzy

4. Ponadto:

Wychowanie fizyczne

Praktyka bądź wolontariat.

Instytut umożliwia wolontariat w Społecznej Pracowni Digitalizacji bądź zapewnia udział w Warsztatach

Cyfrowych Źródeł Informacji (baza CYTBIN). Student może odbyć praktykę w wybranych przez siebie

instytucjach tworzących produkty cyfrowe lub bazy danych albo świadczących usługi brokerskie.

C. Formy studiowania i nabywania kompetencji przez studentów

Zajęcia dydaktyczne mają formę: wykładów, ćwiczeń i zajęć konwersatoryjnych, realizowanych metodami

aktywizującymi. Wszystkie zajęcia bloku przedmiotów kierunkowych odbywają się w laboratoriach

komputerowych. Studenci w ramach zajęć ćwiczeniowych oraz laboratoryjnych wykonują projekty

indywidualne oraz różne prace zespołowe, by nabyć w tym zakresie kompetencje oraz umiejętności.

Studia kończy wykonanie pracy dyplomowej, która może mieć postać projektu (wraz z jego opisem) bądź

rozprawy. Zaliczenie wszystkich modułów (w trybie określonym przez prowadzących oraz w sylabusach), a

także uznanie przez promotora seminaryjnej pracy licencjackiej za pozytywną, daje podstawy do przystąpienia

do egzaminu dyplomowego. Praca dyplomowa albo projekt recenzują dwie osoby. Egzamin odbywa się ustnie

przed Komisją Wydziałową, powołaną przez Dziekana. Ocena końcowa wystawiana na dyplomie jest sumą

uzyskaną z trzech składników: 1/2 średniej ocen z przedmiotów studiów, 1/4 oceny z egzaminu końcowego

przeprowadzanego przez Komisję Wydziałową, 1/4 oceny za pracę dyplomową bądź projekt.

Student otrzymuje Dyplom licencjata Uniwersytetu Śląskiego studiów kierunku informacja w instytucjach

e-społeczeństwa oraz Suplement do dyplomu zawierający wykaz zaliczonych modułów z punktacją ECTS. Może

też zawierać opis indywidualnych osiągnięć wykraczających poza podstawowy program.

Dyplom studiów licencjackich upoważnia do podjęcia studiów magisterskich bądź podyplomowych,

pokrewnych lub innych. Przewiduje się uruchomienie specjalności informacja naukowa dla e-społeczeństwa na

studiach drugiego stopnia kierunku informacja naukowa i bibliotekoznawstwo lub – w miarę potrzeb –

odrębnych studiów drugiego stopnia kierunku informacja w instytucjach e-społeczeństwa. Otworzy to drogę na

studia doktoranckie i do dalszej kariery naukowej bądź zawodowej.

D. Przygotowanie do podjęcia pracy

Celem jest przygotowanie absolwentów do podejmowania ról i wykonywania zawodów e-społeczeństwa,

których rodzaj współcześnie podlega systematycznej modyfikacji, wywoływanej przez postęp w technologiach

informacyjnych i komunikacyjnych. Absolwent posiada wiedzę o publikowanych źródłach informacji:

książkach, czasopismach (naukowych, popularnonaukowych, literackich), zbiorach dokumentów (aktów

prawnych, norm, patentów, danych statystycznych, archiwaliów, dokumentów dźwiękowych, kartograficznych i

elek-tronicznych). Zna zasady tworzenia baz danych o dokumentach oraz techniki efektywnego wyszukiwania i

przetwarzania zasobów informacji gromadzonych w archiwach, bibliotekach, urzędach, przedsiębiorstwach,

ośrodkach informacji naukowej, technicznej i ekonomicznej, instytucjach kultury i organizacjach stosujących

komputerowe technologie informacyjne. Instytut śledzi sytuację na rynku pracy i pod tym kątem modyfikuje

systematycznie program dydaktyki.

W obowiązującej Państwowej klasyfikacji zawodów i specjalności, dostępnej pod adresem

http://www.klasyfikacje.gofin.pl/kzis, wymieniony wyżej oraz w dokumencie Efekty kształcenia zakres wiedzy,

umiejętności oraz kompetencji absolwentów kierunku studiów informacja w instytucjach e-społeczeństwa

odpowiada następującej grupie zawodów:

262101 Archiwista

262201 Analityk informacji i raportów medialnych

262204 Broker informacji (researcher)

262205 Menedżer zawartości serwisów internetowych

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski· zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (88)

262206 Specjalista informacji naukowej, technicznej i ekonomicznej

262207 Specjalista zarządzania informacją.

Spis treści Contents - Uniwersytet Śląski · zakresie zastosowań w komunikacji sieciowej), EPUB, MOBI (które stworzono głównie na potrzeby czytników e-booków) oraz DjVu (wciąż - [PDF Document] (2024)

References

Top Articles
Latest Posts
Article information

Author: Jeremiah Abshire

Last Updated:

Views: 6268

Rating: 4.3 / 5 (54 voted)

Reviews: 93% of readers found this page helpful

Author information

Name: Jeremiah Abshire

Birthday: 1993-09-14

Address: Apt. 425 92748 Jannie Centers, Port Nikitaville, VT 82110

Phone: +8096210939894

Job: Lead Healthcare Manager

Hobby: Watching movies, Watching movies, Knapping, LARPing, Coffee roasting, Lacemaking, Gaming

Introduction: My name is Jeremiah Abshire, I am a outstanding, kind, clever, hilarious, curious, hilarious, outstanding person who loves writing and wants to share my knowledge and understanding with you.